Sau chiếm núi, đến “phong trào” xẻ biển

 13:56 | Thứ năm, 14/06/2018  2
Không chỉ đất đai trong các khu kinh tế, mà toàn bộ dải đất ven biển Việt Nam đang là mục tiêu cho các ông chủ lớn chia phần. Tại các thành phố du lịch biển như Vinh, Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Cam Ranh, Phan Thiết... xuất hiện một đường chỉ ven biển của những dự án du lịch trải dài ra vô tận lớp không gian tiếp giáp biển. Đây có thể coi là một công cuộc đầu cơ đất đai đại quy mô, lợi dụng sự dễ dãi trong chính sách địa phương.

Nhiều giải pháp đang thực hiện để cứu vãn bãi biển. Song nhìn chung các công trình du lịch nghỉ dưỡng biển đối diện khu vực bị xâm thực, đã là một dấu chấm hết. Đây có thể là hồi chuông cảnh tỉnh cho những tham vọng tiến biển mà thiếu ý thức bảo vệ môi trường biển. Ảnh: TL

 

Chiếm đoạt quá nhiều, hiệu quả rất thấp 

Phát triển hướng ra biển không phải là điều bây giờ mới được nhắc tới. Kể từ khi khu kinh tế ven biển đầu tiên là Chu Lai được thành lập vào năm 2003 (khó có thể nói đã thành công sau 15 năm qua), đến nay cả nước đã có 18 khu kinh tế ven biển có tổng diện tích mặt đất và mặt biển khoảng 7.000 km2 (tức 1/50 tổng diện tích lãnh thổ).

Tuy nhiên, do có lịch sử lâu dài của nền kinh tế nông nghiệp lúa nước, các đô thị ven biển Việt Nam thường không tiếp giáp mặt biển mà lùi sâu vào các con sông. Có nghĩa là, trừ một số trường hợp như Hạ Long, Quy Nhơn, Nha Trang, Vũng Tàu... không gian “tiến biển” cách khá xa với các thành phố đã có.

Khu kinh tế Chu Lai (theo quy hoạch năm 2003) cũng khai thác một lớp mỏng ven biển, tạo tiền đề để các chủ đầu tư đề xuất dự án du lịch. Ảnh: tác giả cung cấp

 

Việc phát triển các không gian xây dựng mới siêu lớn gặp nhiều khoảng trống khó bù lấp, không chỉ về khoảng cách không gian, mà toàn bộ các vấn đề của phát triển đô thị như tập trung dân cư, cung cấp dịch vụ, xây dựng hạ tầng, bảo vệ môi trường, kiến tạo sinh kế, kêu gọi đầu tư...

Hiện tại, tổng diện tích chiếm đất của các dự án đầu tư sản xuất kinh doanh trong các khu kinh tế ven biển mới chỉ khoảng 9% tổng diện tích đất dành cho các dự án sản xuất kinh doanh trong các khu kinh tế ven biển. So với các khu công nghiệp, quy mô các khu kinh tế ven biển lớn gấp 10 lần nhưng đóng góp về chỉ tiêu sản xuất và nộp ngân sách thì thấp hơn rất nhiều. Trong vài năm gần đây, tổng doanh thu hằng năm của các khu kinh tế ven biển khoảng 6 - 8 tỷ USD, đóng góp ngân sách hằng năm chỉ 500 - 600 triệu USD.

Đô thị hóa kiểu một lớp siêu mỏng. Dự án Resort rải suốt 30 km bờ biển nối từ Nha Trang đến Cam Ranh, và 10km bờ biển phía bắc thành phố Nha Trang, chiếm trọn Bãi Dài Cam Ranh, và đang men tiếp xuống phía Nam. Ảnh: tác giả cung cấp

 

Các ông chủ thỏa sức “vẫy vùng”? 

Sau “phong trào” chiếm các thắng cảnh nơi rừng núi kinh doanh du lịch, hiện nay các cơ chế chính sách đang áp dụng cho các khu kinh tế ven biển cũng tập trung chủ yếu vào ưu đãi thuế và ưu đãi về đất đai.

Tuy nhiên, việc quản lý thuế đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp FDI và việc quản lý doanh nghiệp sử dụng đất còn rất lỏng lẻo. Hiện tượng doanh nghiệp, cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI, chuyển giá, trốn thuế, lãng phí đất đai vẫn diễn ra nhiều và khó quản lý. Một bộ phận nhà đầu tư tại các khu kinh tế ven biển hiện nay có thể thoải mái bỏ hoang đất nhiều năm vẫn không bị ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp, vì doanh nghiệp đã hưởng lợi từ ưu đãi thuế hoặc có hành vi chuyển giá để trốn thuế.

Kết quả là, không chỉ đất đai trong các khu kinh tế, mà toàn bộ dải đất ven biển Việt Nam đang là mục tiêu cho các ông chủ lớn chia phần. Tại các thành phố du lịch biển như Vinh, Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Cam Ranh, Phan Thiết... xuất hiện một đường chỉ ven biển của những dự án du lịch. Đô thị không phát triển có chiều sâu mà chỉ trải dài ra vô tận lớp không gian tiếp giáp biển. Ngay cả ở những khu vực xa đô thị hiện hữu, những nhà đầu tư lớn nhỏ đang đề xuất phát triển trên những dải đô thị du lịch hàng ngàn hecta, chứ không phải vài chục, vài trăm hecta cho những dự án nhỏ lẻ. Đây có thể coi là một công cuộc đầu cơ đất đai quy mô lớn, lợi dụng sự dễ dãi trong chính sách địa phương. 

Lớp đô thị hóa siêu mỏng cũng xuất hiện suốt 20km resort bờ biển phía Bắc và Nam thành phố Phan Thiết. Ảnh: tác giả cung cấp

 

Hệ lụy tiếp nối

Trên một nền tảng có lý của việc tiến biển với những lập luận dễ chấp nhận như: cần phát triển kinh tế biển, cần vốn đầu tư PPP cho phát triển hạ tầng, cần thay thế việc đưa các khu công nghiệp nặng ra sát môi trường biển và cửa sông bằng những hình thức khai thác sinh thái hơn... “phong trào” tiến biển đang thể hiện những nguy cơ thiếu bền vững.

Thứ nhất, xu hướng đầu cơ đất đai lớn gấp hàng trăm lần khả năng phát triển thật. Dễ nhận ra rằng, không ai trong số các chủ đầu tư đang đề xuất những siêu dự án ven biển đó đủ liều lĩnh để đầu tư thực sự trên diện tích lớn tương đương những thành phố mới. Đó chỉ là cuộc đua dành quyền ưu tiên phát triển tại mặt tiền của quốc gia, sau đó chờ đợi thời cơ để biến quyền này thành lợi nhuận.

Thứ hai, tài nguyên đất đai đang được giao phó quá dễ dãi, những tính toán bảo tồn sinh thái bị xem nhẹ. Dải đất ven biển là các vùng có đặc trưng địa lý tự nhiên đa dạng. Suốt một dải ven biển, những vùng đầm phá như sông Cổ Cò ở Hội An, đầm Thị Nại ở Quy Nhơn, vịnh Vân Phong, vịnh Cam Ranh... là những đặc trưng quý giá của hệ sinh thái ven biển, với chức năng là những bình phong tự nhiên cho đô thị, với sự đa dạng sinh học đã nuôi dưỡng nền kinh tế biển suốt hàng ngàn năm, thì nay đang bị bê tông hóa khắp xung quanh. Việc làm mất hẳn giá trị sinh thái của các khu vực này, có thể chưa diễn ra ngay trước mắt, song chỉ một dự án xây dựng đường ven biển, một cuộc san gạt quy mô lớn chặt trụi rừng phi lao ngăn gió cát... đã có thể phương hại nghiêm trọng đến tính toàn vẹn của hệ sinh thái. Đó là chưa kể, những nhà đầu tư đang liều lĩnh tiến ra khu vực mong manh trước đe dọa nước biển dâng toàn cầu, có thể biến cuộc đầu tư của họ trở thành những lâu đài trên cát.

30 km bờ biển từ Đà Nẵng đến Hội An đã được lấp đầy bởi các resort. Sự vươn dài của đô thị theo dải mỏng, do thị trường bất động sản muốn chiếm sớm dải ven biển đắt giá, bởi không có luật hay chính sách quốc gia nào giữ lại để dự trữ. Sự cung ứng về hạ tầng kỹ thuật và xã hội sẽ phải vươn dài theo những tham vọng này.

 

Thứ ba, đe dọa sự cân bằng xã hội với cộng đồng dân cư sở tại. Cư dân những làng nông, làng nghề, làng ngư ven biển, đáng lẽ phải trở thành những cổ đông chính trong công cuộc phát triển trên mảnh đất cha ông, nay lại trở thành đối tượng đầu tiên để đền bù giải phóng mặt bằng, với khung giá của tình trạng chưa phát triển. Nền văn hóa bản địa đang bị xới sạch đi để thay thế bằng các resort có thể tìm thấy ở bất kỳ đâu trên thế giới.

Thứ tư, kiểu đầu tư phát triển bầy đàn sẽ sản sinh ra một loạt sản phẩm du lịch tương tự nhau, rải đều khắp đường bờ biển. Ở đâu cũng thấy có sân golf, resort, condotel, biệt thự biển... trong khi khung thiên nhiên vốn có thì bị can thiệp thô bạo để dành đất cho dự án. Có thể so sánh, với xu hướng này, bờ biển Việt Nam trong tương lai như một con phố mà từ nhà đầu phố đến cuối phố đều bán phở!

Nước biển dâng, xói lở bờ biển đang xóa bỏ bãi biển Cửa Đại. Tháng 11.2015, chỉ trong một đêm, sóng biển đã đánh sập hàng trăm mét bờ kè Cửa Đại, ăn sâu vào đất liền 10m. Hàng loạt nhà nghỉ, công trình ven biển đứng trước nguy cơ bị lôi xuống biển. Ba ngày tiếp theo, nước biển đã xâm thực vào khu vực đất liền khoảng 30m, kéo dài hơn 700m dọc bãi tắm Cửa Đại đến nhiều công viên khách sạn, làm cho một số ngôi nhà, cây xanh đổ sụp xuống biển.. Ảnh: TL

 

Thứ năm, phát triển đô thị kiểu nhảy cóc sẽ dẫn đến những hụt hẫng không thể bù đắp. Khi chính quyền cấp đất cho những dự án ở rất xa thành phố hiện có, họ chắc hẳn cho rằng các chủ đầu tư tự lo được phần còn lại của công cuộc phát triển. Nhưng sự thực không như vậy. Để có được những khu đô thị đủ chín cho dân cư có thể sinh sống, kinh tế có thể phát triển, là những công cuộc dài lâu, đòi hỏi tâm huyết của nhiều thế hệ.

Cùng với việc giao đất ở xa, các thành phố cũ sẽ phải oằn mình để cung cấp dịch vụ cho các khu vực mới. Phải có đường đi đến, có điện nước, thu gom rác, xử lý chất thải, thông tin liên lạc... Cũng phải có cơ sở hành chính, trường học, bệnh viện, nhà trẻ, và nhiều thứ khác nữa. Gánh nặng hạ tầng đó, ngân sách địa phương thường không kham nổi, còn các nhà đầu tư thì thường tránh né đưa vào “giai đoạn hai”. Như vậy là những bức tranh tô màu mà họ bàn bạc với nhau vẫn là ảo tưởng. Sự phát triển thực không xảy ra. Lẻ tẻ đôi chỗ có các công trình mọc lên nhưng không đủ để tạo nên động lực kinh tế cho các thành phố mới.

Trong khi đất đai bị sử dụng lãng phí, nông lâm ngư nghiệp đình trệ, môi trường cửa sông ven biển bị tàn phá, giá trị các lớp không gian phía trong bị giảm sút. Thiếu đi các khu vực dự trữ cho phát triển tương lai, đất đai bị chiếm trước vào tay các nhà đầu cơ, khi hệ thống hạ tầng phát triển đủ để nâng chúng lên khung giá mới, thì lợi nhuận này không còn con đường nào để quay về ngân sách nhà nước.

Cần khẩn cấp có chính sách 

Dải không gian ven biển nước ta là nguồn tài nguyên quý báu, cần phải được gìn giữ cho tương lai. “Phong trào” tiến biển, bên cạnh xu hướng tích cực, đang thể hiện những xu hướng đầu cơ quá đà, tạo ra ảo tưởng phát triển và bong bóng bất động sản trên quy mô lớn.

Vì thế cần khẩn cấp có chính sách quốc gia để tránh phần tiêu cực trong hiện tượng này. Chính sách đó cần dựa trên dự báo dân số thực để xác định quỹ đất cần cho phát triển mới.

Cần có luật dự trữ tài nguyên quốc gia để chỉ rõ những khu vực dành cho bảo tồn, dự trữ, chứ không để phát triển ngay. Cần quy hoạch để bảo tồn và xây dựng xanh trước khi dự định xây dựng bằng bê tông. Cần xác định các khu vực lợi ích quốc gia như khu bảo tồn thiên nhiên, khu dự trữ sinh thái, trận địa an ninh quốc phòng, hành lang hạ tầng quốc gia, di sản quốc gia... kèm theo đó là các chính sách bảo vệ lợi ích quốc gia rõ ràng, để tránh cấp đất phát triển chồng đè lên những khu vực cần cho các mục tiêu lâu dài bền vững hơn.

Cần có những lực lượng và thiết chế bảo vệ lợi ích quốc gia vững mạnh như cảnh sát môi trường, tòa án môi trường... đứng ra thực thi các chính sách bảo vệ lợi ích quốc gia, thay vì để tình trạng “cha chung không ai khóc” diễn ra tràn lan.

Tương tự, ở cấp tỉnh cũng cần nghiêm túc thi hành và diễn rộng các mục tiêu môi trường bền vững, đặt nó lên trên, lên trước các mục tiêu phát triển ngắn hạn.

Đến nay, trên thực tế dải ven biển Khu kinh tế Chu Lai vẫn chống trơn về phát triển du lịch, mặc dù việc “chia đất” chắc hẳn đã hoàn tất.

Việt Nam có khoảng 125 bãi biển có cảnh quan đẹp

Việt Nam nằm trên bờ biển Đông, có đường bờ biển dài khoảng 3.260 km, trung bình khoảng 100 km2 đất liền có 1 km bờ biển (cao gấp 6 lần tỷ lệ trung bình của thế giới). Vùng lãnh hải của Việt Nam trải rộng hơn 1 triệu km2 với khoảng 3.000 hòn đảo lớn nhỏ. Dọc theo bờ biển là 28 tỉnh, thành phố với trên 13 triệu dân có nhiều truyền thống sinh kế, văn hóa gắn bó với biển.

Tổng trữ lượng dầu khí dự báo của toàn thềm lục địa Việt Nam khoảng 10 tỷ tấn đã đưa Việt Nam trở thành quốc gia có nền công nghiệp dầu khí. Dưới lòng biển, nguồn lợi hải sản được đánh giá là phong phú, có giá trị kinh tế cao, tổng trữ lượng lớn.

Dọc ven biển có trên 3700 km2 mặt nước, 5000 km2 các eo vịnh nông và đầm phá ven bờ với cảnh quan thiên nhiên độc đáo và cho khả năng nuôi trồng thủy sản. Dọc bờ biển có trên 100 địa điểm xây dựng được hải cảng, kể cả cảng trung chuyển quốc tế. Ven biển Việt Nam có khoảng 125 bãi biển có cảnh quan đẹp, trong đó có 20 bãi biển đã đạt chuẩn mực quốc tế để phát triển du lịch biển. 

Để phát triển dải không gian ven biển, Việt Nam cần đầu tư nguồn vốn cực lớn cho phát triển hạ tầng. Theo “Báo cáo Triển vọng cơ sở hạ tầng toàn cầu” xuất bản năm 2017 bởi Trung tâm Cơ sở hạ tầng toàn cầu, nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng của Việt Nam từ năm 2016 đến năm 2040 là khoảng 605 tỷ USD. Khoảng cách giữa nhu cầu đầu tư và xu hướng đầu tư hiện tại là con số khổng lồ 102 tỷ USD, có nghĩa là Việt Nam sẽ phải tích cực tìm kiếm các nguồn kinh phí khác nhau để bù đắp cho sự thiếu hụt này.

Nguyễn Hà Chi

bài viết liên quan
Loading...
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.