Di sản cảnh quan đô thị: Từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị

Đó là vấn đề được đặt ra tại tọa đàm khoa học "Di sản cảnh quan đô thị: từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị", do Khoa Địa lý – Đô thị, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM, phối hợp cùng Tạp chí Người Đô Thị tổ chức sáng 10.9 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Sự kiện thu hút hơn 30 chuyên gia, nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, nhà quản lý...

Quang cảnh tọa đàm khoa học "Di sản cảnh quan đô thị: từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị" sáng 10.9. Ảnh: T.D.

Phát biểu đề dẫn, TS-KTS. Hoàng Anh Tú, Giảng viên Khoa Kiến trúc (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), cho biết tọa đàm là diễn đàn trao đổi học thuật liên ngành về quy hoạch đô thị, kiến trúc, kiến trúc cảnh quan, bảo tồn, đô thị học, địa lý, lịch sử, văn hóa và quản lý đô thị. Một mục tiêu quan trọng là gợi mở khả năng xây dựng Khung nhận diện Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM – Ho Chi Minh City Urban Landscape Heritage Framework.

Điểm đáng chú ý là câu hỏi bảo tồn được mở rộng. Thay vì chỉ hỏi “Công trình nào cần được bảo tồn?”, cần đặt thêm câu hỏi: “Những cảnh quan nào cần được gìn giữ và những yếu tố nào làm nên giá trị di sản của một cảnh quan đô thị?”

TS-KTS. Hoàng Anh Tú, Giảng viên Khoa Kiến trúc (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), phát biểu tại Tạo đàm. Ảnh: T.D.

Theo TS-KTS. Hoàng Anh Tú, trong một thời gian dài, bảo tồn di sản đô thị chủ yếu tập trung vào nhận diện, xếp hạng và bảo vệ công trình kiến trúc, di tích hoặc quần thể có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Cách tiếp cận này góp phần gìn giữ nhiều di sản, nhưng bộc lộ giới hạn trước tốc độ và quy mô biến đổi của đô thị đương đại.

"Một công trình lịch sử không tồn tại độc lập. Giá trị của nó được hình thành trong mối quan hệ với đường phố, quảng trường, công viên, cây xanh, dòng sông, kênh rạch, địa hình, trục nhìn, đường chân trời, cấu trúc lô phố, các hoạt động xã hội và những lớp ký ức được cộng đồng tích lũy qua thời gian. Chính tổng thể những quan hệ này góp phần tạo nên cảnh quan, bản sắc và khả năng nhận diện của một thành phố", ông Tú chia sẻ.

Một công trình lịch sử không tồn tại độc lập. Giá trị của nó được hình thành trong mối quan hệ với đường phố, quảng trường, công viên, cây xanh, dòng sông, kênh rạch, địa hình, trục nhìn, đường chân trời, cấu trúc lô phố... Ảnh: Người Lao Động

Tư duy bảo tồn đã mở rộng từ di tích đến di sản kiến trúc, di sản đô thị, cảnh quan văn hóa, Cảnh quan Đô thị Lịch sử (Historic Urban Landscape – HUL) và Di sản Cảnh quan Đô thị (Urban Landscape Heritage). Cách tiếp cận HUL được UNESCO khuyến nghị từ năm 2011.

"Đây không chỉ là sự mở rộng về quy mô của đối tượng bảo tồn, mà quan trọng hơn là sự thay đổi về bản chất của tư duy bảo tồn: từ vật thể sang quan hệ; từ công trình sang cấu trúc; từ hình thức sang ký ức và ý nghĩa; từ bảo vệ một đối tượng tĩnh sang quản trị sự biến đổi của một hệ thống đô thị sống", TS-KTS. Hoàng Anh Tú nhận định.

Giá trị của công viên không chỉ nằm ở diện tích đất hay số lượng cây xanh, mà còn nằm ở cấu trúc không gian, địa hình, mặt nước, hệ thực vật lâu năm, các trục nhìn, đường dạo, công trình cảnh quan... Ảnh: Trà My

Trong số các thành phần của di sản cảnh quan đô thị, TS-KTS. Hoàng Anh Tú cho rằng công viên lịch sử là đối tượng cần được quan tâm đặc biệt: "Giá trị của công viên không chỉ nằm ở diện tích đất hay số lượng cây xanh, mà còn nằm ở cấu trúc không gian, địa hình, mặt nước, hệ thực vật lâu năm, các trục nhìn, đường dạo, công trình cảnh quan, mối quan hệ với khu vực đô thị xung quanh và đặc biệt là những lớp hoạt động xã hội đã diễn ra tại đó qua nhiều thế hệ."

Vì vậy, Thảo Cầm Viên Sài Gòn, Công viên Tao Đàn, Công viên 30.4 và những không gian xanh lịch sử khác không nên chỉ được đánh giá bằng chỉ tiêu cây xanh hoặc chức năng vui chơi – giải trí. Cần nghiên cứu khả năng nhận diện chúng như những Historic Urban Parks – Công viên đô thị lịch sử, rộng hơn là một bộ phận của Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM.

Bảo tồn công viên lịch sử vì thế không chỉ là “giữ đất công viên”, mà là “gìn giữ giá trị và cấu trúc cảnh quan lịch sử của công viên”. Việc xem xét cũng không dừng ở ranh giới công viên. Chiều cao, hình thái công trình xung quanh, trục nhìn, đường chân trời, giao thông và quan hệ với các không gian công cộng lân cận đều có thể tác động đến giá trị di sản.

Được ví như “viên ngọc quý” của Thủ đô, hồ Gươm không chỉ ẩn chứa trong mình các giá trị văn hóa, lịch sử gắn với sự hình thành Thăng Long - Hà Nội mà nơi này còn là một không gian cảnh quan đẹp. Ảnh: Vietnamnet

Đi sâu vào trường hợp Sài Gòn – Chợ Lớn – TP.HCM, TS-KTS. Hoàng Anh Tú cho rằng bảo tồn cảnh quan không đồng nghĩa với ngăn cản phát triển. Thành phố hình thành từ sự tương tác giữa sông nước, cảng thị, thương mại, công nghiệp, giao thông, khu dân cư và nhiều cộng đồng văn hóa qua các thời kỳ.

Di sản của thành phố, theo đó, không chỉ nằm trong những công trình đã được xếp hạng. Cảnh quan sông Sài Gòn và hệ thống kênh rạch; cấu trúc Sài Gòn – Chợ Lớn; các khu vực trung tâm lịch sử; tuyến phố và hàng cây lâu năm; hệ thống chợ; không gian tôn giáo; Thảo Cầm Viên, Tao Đàn và các công viên lịch sử; khu công nghiệp, cảng cũ; những cấu trúc dân cư – thương mại truyền thống… cùng tạo nên một palimpsest đô thị – cảnh quan nhiều lớp được viết và viết lại qua thời gian.

Thảo Cầm Viên Sài Gòn là một không gian công cộng và cảnh quan đô thị thân thiện với môi trường và con người. Trong ảnh: Tượng Giám đốc Jean Baptiste Louis Pierre trên lối vào Thảo Cầm Viên. Ảnh chụp ngày 12.7.2025. Ảnh: Trà My

Điều đáng lo không chỉ là một công trình lịch sử biến mất, mà còn là sự đứt gãy quan hệ không gian từng tạo nên cảnh quan và ký ức đô thị. Một công trình còn nhưng mất ý nghĩa khi không gian xung quanh bị phá vỡ; một công viên còn diện tích nhưng mất cấu trúc cảnh quan lịch sử; một bến cảng còn vài nhà kho nhưng không thể kể câu chuyện về lịch sử cảng thị. Một dòng sông vẫn tồn tại, nhưng quan hệ lịch sử giữa thành phố và dòng sông bị cắt đứt. Một khu phố giữ được mặt đứng kiến trúc nhưng mất cộng đồng và đời sống xã hội từng tạo nên bản sắc.

"Đó chính là lý do TP.HCM cần chuyển từ bảo tồn những đối tượng di sản sang nhận diện, bảo vệ và quản trị Di sản Cảnh quan Đô thị", TS-KTS. Hoàng Anh Tú đề nghị.

Tọa đàm vì thế gợi mở một cách tiếp cận mới, đó là không chỉ giữ lại những gì còn tồn tại, mà nhận diện và quản trị các mối quan hệ làm nên một đô thị sống. Việc đề xuất Khung nhận diện Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM, với các giá trị lịch sử, cảnh quan, sinh thái, văn hóa, xã hội và ký ức cộng đồng được xem xét tích hợp, là một hướng đi được đặt ra từ cuộc thảo luận.

Ngô Gia