Lũ quét tại Nepal - Tây Tạng: Nguy cơ vỡ hồ chắn tiếp tục đe dọa hạ lưu

Ngày 28.8, hai ngày sau trận lũ quét kinh hoàng tàn phá khu vực biên giới Nepal - Tây Tạng, thảm họa bước sang một giai đoạn nguy hiểm mới khi một hồ nước hình thành do đất đá sạt lở đã vỡ bờ, buộc lực lượng cứu hộ phải tạm ngừng hoạt động và hàng loạt quốc gia gấp rút chạy đua xác minh tình trạng công dân mất tích.

Hình ảnh vệ tinh cho thấy khu vực nằm trên biên giới giữa Nepal và Khu tự trị Tây Tạng trước khi một hồ chắn tự nhiên hình thành do lũ quét và sạt lở đất ngày 25.8. Ảnh: Reuters

Hồ chắn vỡ bờ, cứu hộ tạm ngưng giữa lo ngại đợt lũ thứ hai

Ông Narendra Pariyar, quan chức hành chính cấp cao nhất huyện Rasuwa, cho biết chính quyền địa phương nhận được thông báo về việc một hồ nước đã vỡ bờ, hai ngày sau khi lũ càn quét khu vực này. Ông cho biết mực nước sông đang dâng lên nhưng chưa xác định được độ cao cụ thể.

Trước đó, cả Nepal và Trung Quốc đã cùng cảnh báo về nguy cơ lũ mới khi một hồ chắn hình thành ngay trên đường biên giới hai nước do đất đá vùi lấp sau trận lũ đầu tiên, đe dọa trực tiếp toàn bộ khu vực hạ lưu.

Trước tình hình này, giới chức Nepal thông báo tạm dừng toàn bộ hoạt động cứu hộ trong 90 phút. Theo Reuters, các chuyến bay trực thăng cứu hộ tại khu vực ngập lụt đã bị hoãn, trong khi người dân địa phương vội vã chạy lên đồi cao để tránh nguy hiểm. Đài truyền hình nhà nước Trung Quốc CCTV cũng phát cảnh báo tương tự về một hồ chắn phía thượng nguồn cửa khẩu Gyirong đang bắt đầu tràn bờ.

Bùn bao phủ các công trình sau trận lũ quét tại Trishuli, Nuwakot, Nepal, ngày 26.8. Ảnh: Reuters

Hình ảnh flycam do đội cứu hộ Trung Quốc ghi lại hôm 27.8 cho thấy một lượng lớn nước màu nâu đục tích tụ trong một lòng chảo không có lối thoát rõ ràng, đã dâng ngập cây cối, đồng thời tạo áp lực ngày càng lớn lên bức tường đất đá và mảnh vỡ chắn ngang dòng chảy.

Trước nguy cơ vỡ đập và các thảm họa thứ cấp như sạt núi, lở tuyết có thể xảy ra bất cứ lúc nào, toàn bộ nhân viên cùng phương tiện của phía Trung Quốc được lệnh rút về khu vực an toàn, còn cư dân và lực lượng cứu hộ ở hạ lưu phía Nepal cũng được yêu cầu di chuyển lên cao.

Công trình hạ tầng và biến đổi khí hậu khuếch đại thêm thảm họa tự nhiên

Trong bài phân tích đăng trên Nikkei Asia, GS. Brahma Chellaney (Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, New Delhi) cảnh báo rằng trận lũ quét không đơn thuần là một thảm họa thiên nhiên. Theo ông, khối băng đá khổng lồ tách khỏi sông băng ở độ cao 5.200 mét gần biên giới Tây Tạng - Nepal đã trở thành một chuỗi thảm họa dây chuyền sau khi va chạm với cảnh quan miền núi vốn đã bị con người can thiệp mạnh ở thượng nguồn. 

Vụ sụp đổ đã gây ra sự giải phóng ồ ạt một khối lượng lớn nước, bùn, đá và băng; chúng đổ xuống các thung lũng với âm thanh vang dội và ào ạt chảy dọc theo các dòng sông Lhende Khola, Bhotekoshi và Trishuli.

Những trận lũ quét dữ dội lao nhanh về phía các thị trấn ở miền bắc Nepal, trong đó có những khu vực thu hút đông đảo du khách leo núi và người hành hương. Nguồn: Guardian graphic

Ông chỉ ra ba yếu tố nhân tạo đã khuếch đại mức độ tàn phá. Thứ nhất, việc mở rộng đê kè, công trình biên giới và đường cao tốc của Trung Quốc trong thập kỷ qua đã thu hẹp lòng thung lũng, khiến dòng lũ cuốn theo đất đá, bê tông vỡ và máy móc hạng nặng, biến thành thứ mà các nhà thủy văn học ví như "bê tông lỏng" - một quả tạ có thể nghiền nát gần như mọi công trình trên đường đi.

Thứ hai, các đập tràn, công trình lấy nước và đê điều ở thượng nguồn tạo ra các điểm nghẽn cục bộ, có thể đã sinh ra thêm nhiều đợt sóng lũ thứ cấp nối tiếp nhau, khiến một số cộng đồng hạ lưu phải hứng chịu không chỉ một mà nhiều đợt sóng tàn phá liên tiếp. Thứ ba và có lẽ là thất bại đáng tiếc nhất, là việc thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu thủy văn thời gian thực giữa Trung Quốc và Nepal. Dù Bắc Kinh vận hành nhiều trạm quan trắc tại đầu nguồn Tây Tạng, nước này chưa thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu và cảnh báo khẩn cấp toàn diện, hoạt động quanh năm với Kathmandu. Một cảnh báo sớm về mực nước dâng đột biến hay sự hình thành đập chắn đáng lẽ có thể giúp sơ tán kịp thời và giảm số người thiệt mạng.

Ông Chellaney nhấn mạnh dãy Himalaya là một trong những vùng núi trẻ và bất ổn định về địa chất nhất thế giới, nơi biến đổi khí hậu đang khiến các sông băng ngày càng bất ổn. Tuy nhiên khí hậu không phải là yếu tố duy nhất quyết định quy mô thảm họa. Các lựa chọn kỹ thuật, việc cải tạo dòng sông và sự thiếu vắng hợp tác thủy văn xuyên biên giới mới là yếu tố quyết định liệu một hiểm họa tự nhiên có bị khoanh vùng hay leo thang thành thảm họa diện rộng.

Từ vụ việc này, chuyên gia cảnh báo dư luận quốc tế nhiều khả năng sẽ xét lại rủi ro từ dự án siêu đập của Trung Quốc trên sông Yarlung Tsangpo tại khúc cua lớn (Great Bend) - công trình có công suất phát điện gấp gần ba lần đập Tam Hiệp, được xây gần một đứt gãy địa chất lớn, tiềm ẩn rủi ro đặc biệt nghiêm trọng đối với hàng triệu người dân sinh sống ở hạ lưu Ấn Độ và Bangladesh.

Theo ông, giới khoa học từ lâu đã cảnh báo mối đe dọa lớn nhất với các đập thủy điện vùng Himalaya không chỉ đến từ động đất, mà còn từ các trận lở đá - băng khổng lồ đổ xuống hồ chứa, tạo ra sóng xung kích kiểu sóng thần có thể tràn qua các công trình kiên cố.

Người thân của các nạn nhân mất tích trong trận lũ lụt đang xem danh sách nạn nhân tại khu cấp cứu thuộc Cơ sở Y tế Maharajgunj –Bệnh viện Đại học Tribhuvan ở Kathmandu, Nepal. Ảnh: Ritesh Shukla/Getty Images.

Các nước đồng loạt chạy đua tìm kiếm công dân mất tích

Trong bối cảnh hàng trăm du khách nước ngoài vẫn chưa rõ tung tích, chính phủ nhiều quốc gia châu Á và phương Tây đã kích hoạt cơ chế khẩn cấp để xác minh tình trạng công dân. Cục Du lịch Nepal cho biết có 403 du khách mất tích tính đến tối thứ Tư (ngày 26.8), trong đó 341 người là người nước ngoài - bao gồm ít nhất 105 công dân Ấn Độ, gần 100 công dân Trung Quốc, 47 người Mỹ, 34 người Úc, 33 người Anh và 24 người Canada. Malaysia sau đó xác nhận thêm 55 công dân nước này chưa thể liên lạc được, trong khi Hàn Quốc và Nhật Bản lần lượt ghi nhận 9 và 5 công dân mất tích.

Thủ tướng Úc Anthony Albanese gọi những hình ảnh từ hiện trường là "thực sự kinh hoàng" và thừa nhận việc xác minh số phận công dân Úc đang gặp nhiều khó khăn do hạn chế về nguồn lực của Nepal. Hàn Quốc đã cử một đoàn công tác gồm các nhà ngoại giao và nhân viên cứu hộ, đồng thời Tổng thống Lee Jae Myung hoãn lịch làm việc để chủ trì cuộc họp khẩn về tình hình công dân. Nhật Bản cũng điều động Đội ứng phó khẩn cấp hải ngoại sau khi 5 công dân đi tour tham quan mất liên lạc.

Về phía Trung Quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình đã chỉ đạo coi việc tìm kiếm người mất tích là "ưu tiên hàng đầu", huy động hơn 600 lính cứu hỏa và nhân viên cứu hộ cùng chó nghiệp vụ, thiết bị dò tìm sự sống và xuồng cứu hộ, đồng thời phân bổ 120 triệu nhân dân tệ (khoảng 17,8 triệu USD) cho cứu trợ thiên tai và thêm 100 triệu nhân dân tệ cho sửa chữa, tái thiết khẩn cấp.

Thủ tướng Narendra Modi của Ấn Độ đã gửi lời chia buồn tới Nepal và bàn giao 10 tấn hàng viện trợ nhân đạo cùng thuốc men thiết yếu. Liên Hợp Quốc cho biết khoảng 10.000 hộ gia đình tại Nepal đang cần hỗ trợ khẩn cấp, trong khi Chương trình Lương thực Thế giới và Tổ chức Y tế Thế giới đã triển khai vật tư y tế đủ dùng cho khoảng 10.000 người trong ba tháng.

Một khu dân cư bị hư hại do lũ quét tàn phá tại Devighat, Nuwakot, Nepal, vào ngày 27.8. Ảnh: Getty Images

Thiệt hại nhân mạng và nỗ lực giải cứu

Theo cảnh sát Nepal, tính đến sáng 28.8 (giờ địa phương), số người thiệt mạng tại Nepal đã tăng lên 489 người, trong khi số liệu chính thức phía Tây Tạng vẫn giữ ở mức 3 người theo xác nhận của giới chức Trung Quốc. Tổng số người mất tích ở cả hai nước hiện đã vượt quá 1.400 người, trong đó có ít nhất 644 công dân nước ngoài. Khoảng 1.550 người đã được lực lượng chức năng giải cứu an toàn.

Nỗ lực cứu hộ tiếp tục được đẩy mạnh bằng cả đường không lẫn đường bộ. Cơ quan Quản lý Thiên tai Nepal cho biết đã có 3.253 người được trực thăng giải cứu khỏi khu vực thảm họa, những người bị thương nặng được đưa về Kathmandu và các trung tâm y tế lân cận để cấp cứu. Đáng chú ý, quân đội Nepal xác nhận đã cử một đội cứu hộ chuyên dụng đến nhà máy thủy điện Upper Trishuli-1 gần biên giới Nepal - Trung Quốc sau khi nhận thông tin có người bị mắc kẹt trong đường hầm; công tác tìm lối tiếp cận gặp nhiều khó khăn do toàn bộ khu vực bị lớp bùn đất, đá vụn dày đặc vùi lấp.

Tổ chức UNICEF cũng công bố số liệu đáng lo ngại về tác động của thảm họa đối với trẻ em. Bà Alice Akunga, Đại diện UNICEF tại Nepal, cho biết ít nhất 17.000 trẻ em tại hai huyện Rasuwa và Dhading đã chịu ảnh hưởng trực tiếp, chứng kiến nhà cửa, lớp học và cơ sở y tế bị cuốn trôi trong tích tắc, đối mặt với nguy cơ cao về dịch bệnh, suy dinh dưỡng và bóc lột; ít nhất 18 trường học bị phá hủy hoàn toàn và 20 trường khác bị hư hại nặng...

Lan Chi (Tổng hợp từ Reuters, Nikkei Asia, Xinhua, Associated Press, the Guardian, CNN, Al Jazeera)