Khoa Hà và hành trình đi tìm di sản âm nhạc Y Vân

Khoa Hà, cháu ngoại của nhạc sĩ Y Vân ra đời sau khi ông mất. Năm 2011 cô qua Mỹ định cư cùng gia đình. Mười bảy tuổi Khoa Hà vừa đi học, vừa đi làm bán thời gian. Có lần, sau khi chia sẻ với người sếp là giám đốc sáng tạo ở công ty về ông ngoại mình, người ấy đã gửi cho cô một album nhạc Việt Nam trước 1975 tên là Saigon Rock and Soul (do hãng đĩa Sublime Frequencies ở Mỹ phát hành).

Có lẽ đó là lần đầu tiên Khoa Hà được tiếp xúc với những bản ghi âm của Sài Gòn vào những thập niên 1960 - 1970. Như một ngọn lửa đã chờ đợi được thắp lên, Khoa Hà bắt đầu hành trình đi lùng sục thông tin về ông ngoại. Cô đã tìm thấy một số hình ảnh nhạc tờ, bìa đĩa than trên mạng và cũng bị lôi cuốn bởi cái đẹp và độc đáo của thiết kế đồ họa thời đó.

Lần theo những font chữ, tựa bài hát vẽ bằng tay, những hình vẽ minh họa tuyệt đẹp của các họa sĩ nổi danh như Duy Liêm, Kha Thùy Châu… Khoa Hà bắt đầu hình thành khái niệm về sự phong phú, tinh hoa của nền âm nhạc Sài Gòn thời bấy giờ, mà trong đó cái tên Y Vân xuất hiện rất nhiều. 

Khoa Hà và các cộng sự tại buổi ra mắt phim Y Vân: The Lost Sounds of Saigon ở Mỹ. Từ trái: đồng đạo diễn Victor Velle, nhà sản xuất Douglas Emerson, đạo diễn hình ảnh Jake L. Mitchell, đồng sản xuất Mike Phạm

Từ khởi đầu đó, bộ phim tài liệu Y Vân: The Lost Sounds of Saigon do Khoa Hà và Victor Velle đồng đạo diễn ra đời, đã có buổi trình chiếu tại Mỹ thu hút gần 400 khán giả đến với bộ phim về người nhạc sĩ tài hoa của Sài Gòn một thời. Bộ phim tài liệu được đánh giá là đậm chất điện ảnh và âm nhạc này là một câu chuyện trải qua ba thế hệ, trong đó Khoa Hà khởi xướng cuộc tìm kiếm về thân thế và sự nghiệp của ông ngoại, nhạc sĩ nổi danh với kho tàng khoảng 500 nhạc phẩm, trong đó rất nhiều ca khúc nổi tiếng. 

Từ Mỹ, Khoa Hà đã chia sẻ với Người Đô Thị hành trình trở về thực hiện bộ phim này. 

Bạn có thể chia sẻ cảm xúc từ những chuyến đi, những con người đã gặp, những ca khúc đã nghe, khi quay về quá khứ? 

Đối với tôi, bộ phim là những nét chữ yêu thương, một cuộc nổi loạn… để kể câu chuyện chỉ có người trong cuộc như tôi mới có thể kể, hầu làm sống lại một di sản gần như đã bị xóa sạch bởi chiến tranh, thời gian và nỗi im lặng. Âm nhạc của Y Vân bừng sống trong huyết quản của tôi và qua bộ phim này, tôi sẽ đem tiếng đàn lời ca trở lại dưới ánh đèn như đã từng, bởi vì những điều đẹp đẽ nhất trên cuộc đời này, tình yêu và gia đình, không bao giờ mất đi mà chỉ đang chờ chúng ta gợi nhớ lại. 

Phim bắt đầu tiền kỳ vào đầu năm 2022, chính thức bấm máy vào tháng 10.2022. Trong chuyến đi đầu tiên về Việt Nam tháng 10.2022, đoàn làm phim quay 3 tuần liên tiếp, ghi lại phần lớn câu chuyện. Ở Việt Nam, tôi đã gặp và phỏng vấn hai người em của ông là nhạc sĩ Y Vũ và bà Minh Hoan. Chúng tôi còn gặp các nhạc sĩ Lý Được, Huỳnh Hữu Thạnh, Thái Thịnh, Thanh Sơn, Vũ Trọng Hiếu. Đặc biệt là hai nhà sưu tầm Hùng Phương ở Nha Trang và Huỳnh Minh Hiệp ở Sài Gòn. Dùng tư liệu này để dựng một đoạn ngắn giới thiệu phim, chúng tôi đã thành công trong việc tiếp tục gom quỹ để sản xuất.

Vào năm 2023 chúng tôi về Việt Nam để quay phần còn lại. Chúng tôi cũng quay một phần ở Mỹ, phỏng vấn các ca sĩ từng làm việc với nhạc sĩ Y Vân như Mai Lệ Huyền, Carol Kim, Phương Tâm, Connie Kim. Ngoài ra tôi còn gặp các bà Minh Lâm, Như Hường - hai người vợ của ông - cùng mẹ tôi và các dì trong nhà. 

Hành trình hậu kỳ phim khá vất vả, kéo dài hơn một năm, sau đó chúng tôi có bộ phim 93 phút, được khán giả đánh giá là có mạch chuyện chặt chẽ, cuốn hút người xem. 

Khoa Hà đi tìm lại di sản âm nhạc của ông ngoại trong phim Y Vân: The Lost Sounds of Saigon.

Điều gì thôi thúc bạn thực hiện bộ phim này khi bạn ra đời thì ông ngoại đã mất, ký ức về ông chỉ qua lời kể?

Từ nhỏ tôi cũng được biết sơ ông ngoại mình là nhạc sĩ Y Vân đã sáng tác những ca khúc nổi tiếng như Sài Gòn, Sáu mươi năm cuộc đời, Lòng mẹ... nhưng thật sự cũng chưa biết nhiều. Năm 20 tuổi tôi bắt đầu lưu trữ những hình ảnh hiếm hoi từ gia đình có ông. Trong những năm sinh sống ở Los Angeles, tôi đã gặp những người hướng dẫn và những người bạn trong ngành sáng tạo, trong đó có nhà sản xuất Douglas Emerson. Tôi cho bạn ấy xem album và kể cho bạn câu chuyện về ông ngoại Y Vân. Douglas khuyên tôi tiếp tục thu thập thông tin và khi nào sẵn sàng thì kêu bạn ấy tham gia phát triển thành bộ phim tài liệu. 

Khi bắt tay thực hiện, tôi đã nhận được sự khuyến khích, ủng hộ và đồng hành về tinh thần và tài chính của mẹ tôi là Tuyền Trần, con gái thứ ba của ông ngoại. Tôi thấy thực sự may mắn khi được mẹ tiếp sức trong chặng đường này, cũng nhờ đó hình thành một câu chuyện trải qua ba thế hệ.

Tại sao lại là Lost Sounds - những thanh âm thất lạc? Có phải bạn muốn nói đến nghịch  lý: người nghệ sĩ để lại rất nhiều ca khúc nhưng câu chuyện chính mình có nguy cơ bị lãng quên? 

Từ giai đoạn đầu còn ấp ủ, tôi và đồng đạo diễn Victor Velle đã muốn kể lại câu chuyện về hành trình của tôi với một phong cách đặc biệt và khác với những phim tài liệu thông thường. Chúng tôi muốn đem mối liên hệ thiêng liêng vượt thời gian của tôi và ông ngoại làm đường nối dẫn chuyện. Lấy cảm hứng từ các tác phẩm về những cuộc phiêu lưu ngoạn mục, cái tên Y Vân: The Lost Sounds of Saigon mang âm hưởng như 2001: A Space Odyssey; The Good, The Bad and The Ugly hay Dế mèn phiêu lưu ký. Bộ phim của chúng tôi đan xen hai đường dẫn chuyện giữa tôi và ông: hành trình tôi đi ngược lại thời gian, về nguồn cội để tìm nhạc của ông, và hành trình của ông để gầy dựng lên cuộc đời và sự nghiệp của Y Vân. Sau khi chiến tranh kết thúc, hàng trăm tác phẩm của ông bị thất lạc và gia đình tôi cũng không giữ được nhiều. Từ đó cái tên Y Vân: The Lost Sounds of Saigon ra đời.

Cảm giác của bạn như thế nào khi ký ức cả gia đình, dòng họ được quay trở lại qua những thước phim do chính mình thực hiện? Khi đứng trước bàn thờ ông bà, tổ tiên ở Việt Nam, bạn đã khấn điều gì?

Hành trình này không chỉ giúp tôi hiểu về cội nguồn mà còn đem gia đình tôi gần gũi với nhau hơn. Tôi cảm thấy rất may mắn đã có cơ hội chia sẻ những khoảnh khắc thân tình với các ông bà, các bác trong nhà, ngoài ra còn gây cảm hứng cho các em nhỏ trong nhà nhìn nhận được di sản ông để lại. Tôi luôn khấn ông hãy cho tôi sức mạnh, bản lĩnh và sự kiên trì để thực hiện bộ phim này, tiếp tục bảo tồn di sản đồ sộ hơn 500 bản nhạc của ông.

Sau hơn ba năm thực hiện bộ phim, ông Y Vũ và bà ngoại tôi cũng đã yên nghỉ, nhưng những câu chuyện, hình ảnh của ông bà sẽ sống mãi trong phim. Tôi rất tự hào vì đã đạt được ước mơ của mình để kể lại câu chuyện, để lưu giữ di sản của ông ngoại và hy vọng gây cảm hứng cho thế hệ đồng lứa tìm về cội nguồn. 

Poster bộ phim về nhạc sĩ Y Vân

Nếu bộ phim là hành trình đi tìm âm thanh đã mất thì sau bộ phim, bạn đã tìm được âm thanh đó chưa?

Khi bắt đầu hành trình này, tôi không nghĩ sẽ tìm được nhiều thứ như vậy. Bây giờ, tôi đã lưu trữ được một thư viện tư liệu rất quý về di sản của ông. Nhưng nó sẽ không kết thúc ở đây vì còn rất nhiều bản nhạc, sáng tác bị thất lạc. Tôi nghĩ đây sẽ là nhiệm vụ, là sứ mệnh của tôi cho đến hết đời, để thu thập và gìn giữ tác phẩm của ông. Ngoài ra, tôi còn mong muốn đem âm thanh này lại cho giới trẻ, để chúng tôi tiếp tục mang nhạc Y Vân đến cho đời và phát triển theo phong cách mới. 

Bài: Trâm Anh - Ảnh: TLNV