"Chu tất bình dân" đưa di sản sơn mài Nam bộ thế kỷ XX đến gần công chúng

Sáng 4.7, Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ khai mạc triển lãm sơn mài "Chu tất bình dân", mở ra không gian thưởng lãm với hàng trăm tác phẩm và vật dụng sơn mài truyền thống được chế tác trong giai đoạn từ năm 1950 đến những năm 1990 tại vùng Thủ Dầu Một - Sài Gòn - TP.HCM.

Bộ sưu tập là kết quả của nhiều năm sưu tầm, lưu giữ do nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân cùng Công ty Sách Huyền Đức thực hiện. Triển lãm quy tụ dấu ấn sáng tạo của hơn 140 tên hiệu nghệ nhân và hãng xưởng từng nổi tiếng như: Thành Lễ, Trần Hà, Trương Văn Thanh, Văn Thoát, Phát Anh, Cảnh An, Năm Biểu, Ngọc Lợi, Sáu Lực Sĩ (Nguyễn Quang Thy)...

Vua Quang Trung, tác giả Ph. Tam, vẽ phủ mài, 60x120cm, khoảng 1960.

Cảnh quê, tác giả Nguyễn Ut, vẽ phủ, 30x40cm, 1956.

Tên gọi "Chu tất bình dân" (朱漆平民) cũng gói ghém tinh thần của triển lãm. Theo đó, "Chu tất" là sự kết hợp giữa chữ "Chu" - màu đỏ và "Tất" - cây sơn, tượng trưng cho bảng màu đặc trưng của sơn cổ truyền cũng như kỹ nghệ sơn đương đại. Từ nguồn nhựa sơn ta nguyên bản, qua quá trình xử lý công phu, người thợ tạo nên những gam màu đen sâu, màu cánh gián ấm hay sắc chu kinh điển.

Trong khi đó, "Bình dân" thể hiện mong muốn tôn vinh lớp họa sĩ, nghệ nhân và người thợ sơn mài - những con người bình dị đã âm thầm kết hợp kỹ thuật thủ công với tư duy mỹ thuật để tạo nên dòng mỹ nghệ cao cấp, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.

Lấy sơn ta làm chất liệu nền tảng, các hiện vật tại triển lãm phản ánh trình độ chế tác tinh xảo của nhiều thế hệ nghệ nhân. Những vật liệu như bột màu, vàng quỳ, bạc quỳ, vỏ trứng, ốc xà cừ, ngà, xương và gỗ được phối hợp khéo léo, tạo nên vẻ đẹp đặc trưng cho từng tác phẩm. Người xem cũng có dịp khám phá nhiều kỹ thuật chế tác truyền thống như vẽ phủ mài, cẩn trứng, khắc trũng, cẩn ốc, cẩn phù điêu hay vẽ nổi.

Vịnh Hạ Long, tác giả Nguyễn Văn Hớn, vẽ nổi 44x77cm, khoảng 1950.

Chùa Hội Khánh - Bình Dương, tác giả Nguyễn Trai, khắc trũng, 60x40cm, 1990.

Theo ban tổ chức, phần lớn hiện vật trong bộ sưu tập hiện đã tiệm cận giá trị của "đồ cổ". Khi công nghệ sơn mài công nghiệp phát triển theo hướng sản xuất nhanh, những kỹ nghệ thủ công chuẩn mực gần như không còn khả năng tái tạo đầy đủ, khiến mỗi tác phẩm trở thành một dấu ấn riêng khó có thể lặp lại.

Nguồn cảm hứng của bộ sưu tập bắt nguồn từ lời người xưa: "Người sành điệu không đòi hỏi ai đó phải hoàn hảo mọi mặt, nếu họ có tài hoa riêng, biết tô điểm cho đời thì vẫn đáng trân trọng, tỉ như lớp sơn son (chu tất) làm đẹp cho bề mặt vật dụng vậy". Chính cách ví von giàu hình ảnh ấy đã thôi thúc nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân cùng các cộng sự kiên trì sưu tầm suốt nhiều năm để giới thiệu đến công chúng một không gian thưởng lãm mang đậm giá trị nghệ thuật và văn hóa.

Lạc Việt, Cơ sở sơn mài Sông Đồng, cẩn trứng, 40x60cm, khoảng 1990.

Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân là người chuyên nghiên cứu cổ sử và cổ địa dư. Ông có nhiều năm nghiên cứu thư tịch cổ Việt Nam và Trung Quốc, đóng góp những phát hiện quan trọng khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Ông cũng là người hiệu đính, chú giải nhiều bộ biên niên sử quý như Minh Thực lục, Gia Định Thành Thông Chí và là tác giả nhiều công trình về lịch sử, văn hóa. Hiện ông sống và làm việc tại Cái Bè, Tiền Giang (nay là tỉnh Đồng Tháp).

Triển lãm diễn ra từ ngày 4.7 đến 4.10.2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (200-202 Võ Thị Sáu, phường Xuân Hòa, TP.HCM). Theo ban tổ chức, tranh và các hiện vật sẽ được thay đổi thường xuyên, để mỗi lần quay lại, công chúng có cơ hội khám phá một diện mạo mới của bộ sưu tập.

Ngô Gia