Việt Nam định giá 9 di sản thế giới: Di sản châu Á dần dịch chuyển sang di sản văn hóa

Từ câu chuyện của Tràng An, chúng tôi có cuộc trò chuyện với PGS-TS-KTS. Nguyễn Hồng Thục xoay quanh quan niệm mới về đô thị di sản, cách gìn giữ và phát huy/phát triển những giá trị của đô thị di sản, con đường xa hơn là dịch chuyển sang đô thị di sản văn hóa. Trong chuyên đề này, có sự góp mặt của TS. Phạm Minh Quân với bài viết cận cảnh 9 di sản thế giới và mục tiêu của TEV.

*   *   *

PGS-TS-KTS. Nguyễn Hồng Thục cho rằng “đặc tính di sản” cần trở thành yếu tố chủ động định hình quá trình đô thị hóa của quốc gia thay vì chỉ là điều kiện địa danh. Khái niệm này đề xuất một cách nhìn rộng hơn về quan hệ giữa đô thị và di sản (đặc biệt với các di sản thế giới gắn với các giá trị nổi bật toàn cầu), ở đó thành phố di sản cần đưa “sức khỏe của di sản” vào chính sách, quy hoạch và đời sống đô thị.

PGS-TS-KTS. Nguyễn Hồng Thục (Chủ nhiệm Đề án “Lượng giá giá trị kinh tế Quần thể danh thắng Tràng An”, công bố năm 2025)

Một bước chuyển nhận thức

Nói đến đặc thù bảo tồn tại châu Á, dường như chúng ta đã có một cuộc chuyển dịch tư duy rất lớn từ các chuẩn mực phương Tây sang các giá trị bản địa, thưa bà?

Đúng vậy. “Văn kiện Nara” được soạn thảo tại hội nghị “Tính xác thực trong mối liên hệ cơ bản Công ước Di sản Thế giới” năm 1994 dành cho các đề cử di sản thế giới của châu Á bằng cách xem xét và mở rộng khái niệm về tính nguyên gốc của di sản (theo quan điểm bảo tồn châu Âu) sang các di sản văn hóa phi vật thể (đặc tính gốc của di sản châu Á).

Văn kiện này là dấu mốc cho sự chuyển từ phương pháp tiếp cận di sản lấy châu Âu làm trung tâm sang đặc trưng văn hóa châu Á, là pháp lý hóa quốc tế mở ra sự công nhận “văn hóa phi vật thể” có thể trở thành di sản nhân loại. Các chuyên gia đều thống nhất rằng phương pháp giữ gìn tính nguyên gốc của di sản văn hóa phụ thuộc vào quan niệm văn hóa của mỗi dân tộc, đồng thời cũng đề ra các nguyên tắc định rõ đặc điểm của di sản văn hóa, giúp các quốc gia có hướng tiếp cận mới trong việc bảo tồn di sản văn hóa của mình. Sau đó là Tuyên bố Hàng Châu được thông qua năm 2005 “đặt văn hóa vào trung tâm của các chính sách phát triển bền vững”.

Văn kiện Nara coi sự tôn trọng đa dạng văn hóa là phải thừa nhận tính hợp pháp của các giá trị di sản văn hóa bằng cách công nhận các giá trị nổi bật toàn cầu của nó, các quốc gia có trách nhiệm bảo tồn với sự hợp tác của cộng đồng chủ thể di sản. Tại điều 8 Văn kiện Nara nhấn mạnh: “Trách nhiệm đối với di sản văn hóa và việc quản lý nó trước hết thuộc về cộng đồng văn hóa đã tạo ra nó và sau đó là những người chăm sóc nó”.

Quyền giám hộ các di sản nên được giao cho những người giám hộ truyền thống, những người được trao quyền và hỗ trợ để thực hiện công tác bảo tồn đích thực.

Ký kết Thông cáo chung Tràng An vào tháng 3.2025. Từ trái qua phải: PGS-TS. Nguyễn Hồng Thục; PGS-TS. Nguyễn Văn Hiệu; TS. Alessio Re; TS. Karsten Grunewald. Ảnh: BTC

Tuy nhiên, quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa đang đặt ra những sức ép rất lớn lên các di sản tại khu vực của chúng ta?

Sự bùng nổ của quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa trong khu vực đã dẫn đến sự suy giảm, làm mất đi các di sản vật thể, các nghề truyền thống, kỹ năng, phương thức cư trú và văn hóa truyền thống. Thậm chí các địa điểm di sản đã mất đi quyền giám hộ của các cộng đồng chủ thể trong phát triển đô thị và hạ tầng kỹ thuật.

Áp lực gia tăng khi phát triển giao thông hiện đại và đô thị mới lên các vùng nông thôn của châu Á đã tác động đến các địa điểm khảo cổ, cư trú truyền thống, cảnh quan văn hóa và di tích di sản. Điều thiết yếu đặt ra là các quốc gia châu Á giàu di sản cần xây dựng một hệ thống đánh giá tác động văn hóa trước khi phát triển cơ sở hạ tầng để xác định các mối đe dọa đối với di sản và tìm cách giảm thiểu thiệt hại. Khu vực châu Á còn dễ bị tổn thương trước một loạt thảm họa thiên nhiên và nhân tai tiềm tàng có thể tác động nghiêm trọng đến mọi hình thức của di sản văn hóa, bao gồm di sản sống hoặc di sản phi vật thể. Nhiều biện pháp tái thiết đô thị và các dự án phát triển đã làm tổn hại không thể cứu vãn về tính xác thực của di sản văn hóa.

Việt Nam sau 20 năm đô thị hóa theo trào lưu “đô thị phổ quát” với các kiến trúc giống hệt nhau từ Đông sang Tây, may mắn vẫn có tới 9 di sản thế giới được công nhận, gắn với sự phát triển vượt bậc về du lịch và đang dần hình thành công nghiệp văn hóa từ di sản. Nhiều đô thị đi lên từ nguồn lực di sản như Huế, Hội An, Sa Pa... đã định hình một xu hướng mới: đô thị lấy di sản để làm nên thương hiệu, bản sắc và văn hóa riêng, hấp dẫn du lịch và các lĩnh vực nghệ thuật - di sản làm động lực phát triển.

Năm 2026, ra đời hàng loạt định hướng về phát triển văn hóa và bảo tồn di sản (Nghị quyết 80/2026 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 28/2026/QH16, Nghị định 282/2026/NĐ-CP), trong đó Điều 11 Nghị định 282 hướng dẫn về thí điểm loại hình Đô thị di sản văn hóa tại Việt Nam, gắn với các nguyên tắc bảo tồn di sản châu Á cụ thể như sau:

1. Bảo tồn được không gian văn hóa liên quan của cộng đồng chủ thể với yếu tố gốc cấu thành di sản văn hóa, cảnh quan lịch sử, kiến trúc đặc trưng, kiểm soát công trình và hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ di sản;

2. Phát triển bền vững các yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội, môi trường và có di sản thế giới được tiến hành định giá giá trị kinh tế tổng thể TEV và công bố quốc tế.

Từ góc độ UNESCO, các hướng dẫn chính sách quan trọng cho sự phát triển bền vững của các khu vực có di sản thế giới ra đời, được coi như cuộc cách mạng trong cách tiếp cận bảo tồn và quản lý phát triển phù hợp các đặc tính châu Á. Cho đến nay có 4 hướng dẫn chính sách và bộ công cụ cho các đô thị di sản là Cảnh quan đô thị lịch sử HUL (2011); Chính sách tích hợp quan điểm phát triển bền vững vào các quy trình của Công ước Di sản Thế giới (2015); Bộ công cụ về du lịch bền vững và Bộ công cụ quản lý di sản thế giới.

Khi địa điểm di sản thế giới “cộng sinh” với đô thị di sản sẽ tạo cơ hội cho chuyển đổi số trong quản lý di sản và hoạt động du lịch, công nghiệp văn hóa. Trong ảnh: Bộ phim Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh đại diện điện ảnh Việt Nam tham dự vòng sơ tuyển Oscar 2027, quay tại Quần thể danh thắng Tràng An (Ninh Bình). Ảnh: BHD 

Di sản và sự phát triển tiếp nối trong đô thị hóa ở Việt Nam

Từ thực tiễn đó, bài toán đặt ra cho Việt Nam là làm thế nào để phát triển đô thị mà không làm gián đoạn dòng chảy lịch sử? Khái niệm “phát triển tiếp nối” có ý nghĩa như thế nào?

Phát triển đô thị dựa trên nền tảng tiếp nối các giá trị di sản là con đường trường tồn. Các giá trị vật thể, phi vật thể của các cấu trúc định cư đô thị và nông thôn truyền thống được phát triển tiếp nối là cách phát triển mở và bền vững. Phát triển tiếp nối là quá trình phát triển không tạo ra sự gián đoạn, đảm bảo tính liên tục không ngừng của các hoạt động (đời sống, văn hóa và định cư) trong quá trình lịch sử, nó được đánh giá là cách phát triển khôn ngoan nhất trong lịch sử tồn tại loài người.

Các dạng thức của di sản truyền thống đã tạo ra các thực thể không gian - văn hóa - kinh tế, xã hội - nhân văn đặc thù, có giá trị đại diện cho quốc gia, vùng hoặc cộng đồng dân cư bản địa, dần dần trở thành ký ức, “quỹ gene văn hóa”, thành di sản vô giá của các dân tộc, gắn chặt quá khứ và hiện tại, được coi như một di sản sống động, luôn biến đổi theo nhu cầu mới của thời đại, cần được bảo tồn và phát huy trong các chiến lược phát triển đô thị và nông thôn hiện đại trong kỷ nguyên số hiện nay.

Cụ thể thì đô thị di sản sẽ tiếp nối những giá trị nào của di sản thiên nhiên - văn hóa - định cư liên tục qua các thiên niên kỷ?

Chúng ta có thể nhìn nhận qua các chiều kích cụ thể sau:

Tiếp nối ngay trên địa điểm di sản lịch sử: Di sản định cư có thể liên quan/chịu ảnh hưởng của môi trường bao chứa. Ví dụ các di sản tự nhiên - cơ thể hữu cơ của di sản định cư cổ “cộng sinh” thiên nhiên và tri thức, sản vật bản địa. Rất đặc biệt, di sản định cư/thích nghi tự nhiên/hoạt động con người, trải qua thiên niên kỷ làm cho nó có tầm quan trọng về lịch sử, biểu hiện trong văn hóa nhận thức, văn hóa sinh hoạt, văn hóa tổ chức, văn hóa tâm linh để trở thành những giá trị quốc gia, tự tôn dân tộc và vùng đất.

Các giá trị tiếp nối như vậy cần được những chính sách phát triển thích hợp, chiến lược và chương trình hành động cụ thể để bộc lộ chúng như động lực di sản, từ lịch sử thiên niên kỷ, không gian di sản mà nó đại diện, là duy nhất dẫn dắt sự phát triển của đô thị di sản văn hóa thời kỳ đương đại.

Phong cảnh sơn thủy Tràng An cho thấy giá trị thiên nhiên độc đáo làm nền tảng cho thương hiệu du lịch bền vững. Ảnh: Sở Du lịch Ninh Bình

Tiếp nối các giá trị văn hóa - tinh thần:

Giá trị văn hóa và thẩm mỹ: các cấu trúc thành cổ, làng xã, bến thuyền, cánh đồng, sông núi... gắn liền với địa điểm di sản thế giới Huế, Hội An, Tràng An như những chuẩn mực của hình thái và đặc trưng không gian.

Giá trị văn hóa - xã hội - giáo dục: các giá trị và phẩm chất làm cho địa điểm di sản thế giới trở thành biểu tượng về mặt tinh thần, chính trị, cộng đồng dân cư cổ đã tạo nên các cảm xúc văn hóa/khai quốc đối với một dân tộc/một địa phương cụ thể.

Tiếp nối các giá trị kinh tế vào đương đại: Phát triển tiếp nối kinh tế di sản được xác định tham dự như một động lực của phát triển mới từ giá trị vô giá của di sản vào đời sống xã hội đương đại. Đặc biệt ý tưởng phát triển đô thị di sản văn hóa là một bước ngoặt nhận thức để thiết kế phát triển. Phát triển như vậy sẽ đưa lại khả năng xây dựng hạ tầng kinh tế đô thị từ kinh tế di sản, kinh tế sáng tạo - nghệ thuật và kinh tế tri thức.

Một cách đón đầu các chuỗi giá trị gia tăng cao của cơ hội hậu hiện đại. Đô thị di sản đem lại nguồn thu từ du lịch di sản và khả năng tích tụ dân cư chất lượng cao, các nguồn tài nguyên từ sản xuất sản phẩm truyền thống, ẩm thực dân gian, vui chơi giải trí... Đặc biệt khi các siêu đô thị tăng tới 12 - 15 triệu người có nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, khám phá (thậm chí trốn chạy khỏi môi trường ô nhiễm) vô cùng lớn tìm về các đô thị di sản.

Tiếp nối trong bối cảnh chuyển đổi số: Khi địa điểm di sản thế giới rộng lớn và vô giá “cộng sinh” với đô thị di sản, tạo cơ hội cho chuyển đổi số trong quản lý di sản và hoạt động du lịch, công nghiệp văn hóa. Kéo theo đó là sự sáng tạo các sản phẩm thủ công truyền thống, ẩm thực, diễn xướng, thời trang, âm nhạc, phim ảnh, thiết kế... đều liên quan hạ tầng thương mại số và công nghệ “thế giới ảo”.

Đô thị di sản lại có cơ hội chuyển mình sang thành phố thông minh - trí thức - dịch vụ di sản hàng đầu Việt Nam và châu Á. Giá trị di sản sẽ tạo động lực sáng tạo nghệ thuật, khoa học, kỹ thuật và các thành tựu có tiềm năng để giáo dục, minh họa, cung cấp cho các lĩnh vực diễn giải và tiếp nối di sản, sẽ tạo ra nhiều ngành nghiên cứu khoa học, nghệ thuật đi vào chiều sâu.

Tràng An thu hút du khách với phong cảnh núi non hùng vĩ cùng những dòng sông nhỏ quanh co, các thung lũng hoang sơ...

Đô thị di sản như một động lực phát triển tương lai tại Việt Nam

Để hội nhập mạng lưới đô thị di sản toàn cầu, các đô thị di sản của Việt Nam cần hội đủ những “cấu trúc cốt lõi” nào?

Trên thế giới đang tồn tại các mạng lưới kết nối đô thị di sản, thành phố sáng tạo, cảnh quan lịch sử và mạng lưới học tập toàn cầu. Đó là điểm tựa mang tính quốc tế và phần nào hướng đến pháp lý hóa về con đường đô thị hóa bền vững cho nhân loại. Các đô thị di sản văn hóa của Việt Nam vì vậy cần hội đủ 3 “cấu trúc cốt lõi” của thời đại là “thành phố di sản”, “thành phố sáng tạo” và “cảnh quan di sản văn hóa lịch sử”. 

Trong bối cảnh đô thị hóa toàn cầu, các thành phố đóng vai trò tích cực, là chất xúc tác đối với sự phát triển kinh tế và xã hội, là đầu mối văn hóa và giải trí như nhà hát, thư viện, bảo tảng và triển lãm, các trung tâm mua sắm, đi bộ, các trường đại học và nghiên cứu. Chính vì vậy các thành phố di sản đang ngày càng có xu hướng trở thành các thành phố sáng tạo thế kỷ XXI nhằm thúc đẩy nền kinh tế văn hóa và tri thức. Theo UNESCO, đô thị di sản đóng 3 vai trò quan trọng: vốn văn hóa từ sản xuất, tiêu thụ đến phân phối; nơi phát triển công nghiệp sáng tạo từ vốn văn hóa và cánh cổng gia nhập thị trường quốc tế.

Một thành phố di sản gia nhập mạng lưới đô thị di sản thế giới có quy mô đa dạng, từ một vùng đô thị rộng lớn, một thành phố hay là một ngôi làng hẻo lánh và bao chứa một hay nhiều dạng di sản thiên nhiên, văn hóa thế giới khác nhau. 

Nội dung này có thể được áp dụng cho Di sản Văn hóa - Thiên nhiên Thế giới Tràng An và Cố đô Hoa Lư, Di sản Văn hóa Thế giới Cố đô Huế, Di sản Thiên nhiên Thế giới quần thể vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà, Đô thị cổ Hội An. Đây là những địa danh bảo lưu những cảnh quan văn hóa lịch sử có giá trị nổi bật toàn cầu.

Cố đô Hoa Lư - một trong bốn vùng lõi thuộc Quần thể danh thắng Tràng An. Ảnh: Ninh Mạnh Thắng 

Ý niệm về thành phố sáng tạo - nghệ thuật: Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO (UCCN) được thành lập năm 2004 nhằm thúc đẩy hợp tác giữa các thành phố đã xác định sáng tạo là yếu tố chiến lược để phát triển đô thị bền vững. Hiện nay có 256 thành phố trên khắp thế giới đang tạo nên mạng lưới này, hướng tới mục tiêu chung: đưa sự sáng tạo và công nghiệp văn hóa vào trọng tâm của kế hoạch phát triển ở cấp địa phương, hợp tác tích cực ở cấp quốc gia và quốc tế.

Khi tham gia mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO, các thành phố cam kết chia sẻ, tạo điều kiện tốt nhất để thực hành, đổi mới sáng tạo và xây dựng ý thức gắn liền với trách nhiệm, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, phát triển hợp tác giữa khu vực công - tư và các tổ chức xã hội nghề nghiệp nhằm tăng cường sáng tạo, sản xuất, phân phối và truyền bá về các hoạt động, hàng hóa và dịch vụ văn hóa; phát triển các không gian sáng tạo và đổi mới, mở rộng cơ hội cho những người sáng tạo và chuyên gia trong lĩnh vực văn hóa; nâng cao việc tiếp cận và tham gia vào đời sống văn hóa, đặc biệt đối với các nhóm và cá nhân yếu thế, dễ tổn thương; lồng ghép văn hóa và sáng tạo vào các kế hoạch phát triển bền vững.

Bảy chủ đề được mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO đưa ra bao gồm: thành phố văn học, thành phố âm nhạc, thành phố thủ công mỹ nghệ và nghệ thuật dân gian, thành phố thiết kế, thành phố nghệ thuật đa phương tiện và thành phố ẩm thực.

Bà có thể phác họa những mô hình trọng tâm được gợi ý cho các đô thị di sản văn hóa Việt Nam trong giai đoạn tới?

Từ mạng lưới các đô thị di sản văn hóa toàn cầu, Việt Nam hy vọng có thể sản sinh ra các mô hình phát triển sáng tạo và bền vững dựa vào di sản cha ông để bảo lưu văn hóa, thực hành kinh tế sáng tạo. Một số mô hình thúc đẩy phát triển có thể gợi ý cho các đô thị di sản văn hóa của Việt Nam bao gồm: đô thị di sản và cảnh quan di sản văn hóa làm động lực cho phát triển; đô thị di sản dẫn dắt công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo tương lai; du lịch di sản gắn với bản sắc điểm đến và sản phẩm bản địa - thương hiệu điểm đến toàn cầu; bảo tồn di sản định cư bền vững cộng sinh với sinh kế và bản sắc địa phương; bảo tồn các di sản thế giới mang đặc thù châu Á thông qua thiết lập các thành phố sáng tạo.

Đây là một số mô hình của đô thị di sản có thể chấn hưng và phát triển văn hóa, xây dựng bản sắc, thuận lợi cho bang giao quốc tế, tổ chức phát triển lãnh thổ đô thị, quản trị liên kết vùng, thu hút đầu tư, thực hiện đẩy mạnh công nghiệp văn hóa hóa - đô thị hóa và chuyển đổi số.

Xin cảm ơn bà. 

Duy Thông  thực hiện