Giữ chợ, giữ hồn phố

Sự phát triển vượt bậc về công nghệ trong mấy thập kỷ qua cùng sự phát triển của thương mại điện tử đã làm cho chợ truyền thống có vẻ như đang dần thoái trào. Đứng cạnh các kênh bán hàng online trên nền tảng mạng xã hội, app bán hàng, hệ thống siêu thị hiện đại, các chợ truyền thống gần như bị áp đảo hoàn toàn. Tuy nhiên, tại các thành phố lớn ở Việt Nam hay các nước  trong khu vực thì chợ truyền thống vẫn đóng vai trò quan trọng trong đời sống người dân. 

Nơi kết nối văn hóa

Chợ truyền thống là nơi bảo tồn di sản, nơi người dân có cơ hội giao tiếp, trả giá, tận hưởng khí trời, khám phá những nếp sống lâu đời của người bản địa. Chính không gian gần gũi ấm áp của chợ truyền thống cuốn hút người dân, đặc biệt là người lớn tuổi và du khách. Tuy nhiên, chợ truyền thống thường chưa đảm bảo vấn đề vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm nên cơ quan chức năng thường có xu hướng quy hoạch cải tạo theo hướng hiện đại, nâng cấp thành các trung tâm thương mại khang trang, vệ sinh sạch sẽ hơn.

Hậu quả là nhiều chợ truyền thống nổi tiếng một thời như chợ Đầm (Nha Trang), chợ Mơ (Hà Nội)... sau khi cải tạo, xây mới thành trung tâm thương mại đã trở nên vắng vẻ, giá thuê mặt bằng cao, đánh mất một phần ký ức di sản của người dân và khách du lịch (theo báo điện tử Tuổi Trẻ). Đập bỏ chợ truyền thống là đập bỏ cái hồn cốt làm nên di sản văn hóa chợ lâu đời, một yếu tố gắn kết người dân bản địa và khách du lịch. Chợ truyền thống chính là bảo tàng sống của một vùng đất nên nó vẫn có lý do tồn tại. 

Từ nay đến cuối năm, ban quản lý chợ Bà Chiểu dự kiến cải tạo cơ sở vật chất, tạo môi trường mua sắm thuận tiện hơn để góp phần cải thiện sức mua tại chợ. Tính đến tháng 9.2026, chợ Bà Chiểu có 349/1.369 sạp đã ngừng kinh doanh, nhiều sạp khác dùng làm kho. Ảnh: Hồng Phúc

Một đặc điểm lý thú mà các siêu thị, trung tâm thương mại không có đó là văn hóa mặc cả ở các chợ truyền thống. Văn hóa mặc cả tồn tại cùng với ý thức con người. Các trung tâm thương mại, siêu thị giá cả là những con số vô hồn, không thể mặc cả, còn tại các chợ truyền thống khách hàng và người bán có  thể giao lưu, trao đổi với nhau tạo niềm tin. Một món hàng bán được sau khi mặc cả khiến người bán lẫn người mua đều hài lòng. Đó chính là sự giao thoa cảm xúc, là điểm chạm (touchpoint) khác biệt của chợ truyền thống trong hành trình trải nghiệm khách hàng (customer experience). 

Chợ truyền thống chính là một xã hội thu nhỏ, gồm nhiều thành phần xã hội. Cư dân đô thị đi chợ không chỉ mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn có nhu cầu giao lưu kết nối thông qua thăm hỏi, trò chuyện, chia sẻ. Đây cũng chính là văn hóa tình làng nghĩa xóm đã tồn tại từ ngàn đời. Đối với khách du lịch, chợ truyền thống là nơi họ có thể hiểu sâu, trải nghiệm nhiều hơn văn hóa, cuộc sống, ẩm thực của người bản địa. 

Tương lai chợ truyền thống trong lòng đô thị hiện đại

Trước câu hỏi chợ truyền thống có tồn tại trong lòng một đô thị hiện đại hay không? Câu trả lời là: Có. 

Chợ Namdaemun ở Hàn Quốc là bằng chứng cho câu trả lời đó. Thông tin trên trang web của thành phố Seoul cho biết giữa lòng một đô thị hiện đại như Seoul, bao quanh bởi các trung tâm thương mại khổng lồ, chợ Namdaemun tuổi đời xấp xỉ 600 vẫn tấp nập người mua kẻ bán, hàng ngày đón khoảng 400.000 khách. Chợ bán đủ các loại hàng hóa lẻ và sỉ từ thực phẩm, nông sản, áo quần, thủy sản, hàng lưu niệm... như một chợ truyền thống.

Chợ Namdaemun, Hàn Quốc. Ảnh: CTV

Tương tự, chợ Queen Victoria tuổi đời trên 140 năm tọa lạc ở trung tâm thành phố Melbourne (Úc), là chợ truyền thống lớn nhất nam bán cầu, bán đủ các mặt hàng từ thực phẩm, trái cây, thịt cá... Theo thông tin trên trang web của chợ Queen

Victoria, chợ được công nhận di sản lịch sử quốc gia nên các kiến trúc cũ vẫn được bảo tồn, gìn giữ. Chợ Queen Victoria là địa điểm du lịch, mua sắm yêu thích của cư dân địa phương và du khách khi viếng thăm Melbourne.     

Để chợ truyền thống ở Việt Nam bảo tồn được bản sắc, cần giải quyết tốt bài toán quy hoạch, hạ tầng, vệ sinh - an toàn thực phẩm và du lịch.

Quy hoạch: Cần thận trọng với các dự án quy hoạch đô thị với tư duy đập bỏ xây mới thành các trung tâm thương mại hiện đại. Quy hoạch đô thị phải tạo ra được hơi thở của chợ truyền thống trong nhịp sống đô thị chứ không phải đóng hộp trong các tòa nhà vô tri. Vì vậy, khi cải tạo chợ truyền thống cần giữ lại các kiến trúc cũ để kế thừa bản sắc vốn có của chợ truyền thống. 

Kinh nghiệm quy hoạch đô thị và xây dựng các trung tâm thương mại như chợ Đầm, chợ Mơ... là bài học xương máu không chỉ trong việc đánh mất hồn cốt của một vùng đất mà còn gây ra thiệt hại về mặt kinh tế do kinh doanh ế ẩm, vắng khách. Trong cấu trúc kinh tế phi chính thức (informal economy), chợ truyền thống trong các đô thị lớn là thị trường có rào cản gia nhập thấp, đập bỏ chợ truyền thống sẽ gây ra vấn đề sinh kế  của  người dân. Chợ truyền thống là bà đỡ cho người dân yếu thế như tiểu thương, bán hàng rong, nông dân, ngư dân mang hàng ra chợ bán. Người dân không có nơi kinh doanh do chợ truyền thống bị đập bỏ sẽ chuyển sang buôn bán vỉa hè để mưu sinh, gây mất an toàn giao thông, mỹ quan đô thị. 

Hạ tầng: Cần cải tạo hệ thống hạ tầng cho các chợ truyền thống như thoát nước, lối đi, hệ thống thông gió, phòng cháy chữa cháy. Hiện phần lớn các chợ truyền thống chưa đảm bảo điều kiện vệ sinh, chưa có hệ thống quản lý nước thải, chất thải. Đây chính là rào cản lớn khiến giới trẻ và khách du lịch e ngại chợ truyền thống.

An toàn - vệ sinh thực phẩm: Nhà nước cần quản lý chặt chẽ vấn đề vệ sinh - an toàn thực phẩm để bảo đảm sức khỏe cho người dân và khách du lịch. Chất lượng hàng hóa bày bán ở các chợ truyền thống cũng là một vấn đề cần được quan tâm: nhiều loại có nguồn gốc không rõ ràng dễ làm mất lòng tin của người mua. 

Du lịch: Ngành du lịch cần kết hợp với cơ quan quản lý các chợ truyền thống xây dựng một mô hình kết hợp du lịch và trải nghiệm văn hóa bản địa, ẩm thực truyền thống để hỗ trợ sự tồn tại và phát triển chợ truyền thống, như các chợ Namdaemun, Queen Victoria đã làm. 

TS. Võ Duy Nghi - Giảng viên Viện Quản trị và Công nghệ FSB, Đại học FPT