Đô thị nghỉ dưỡng đan xen cư dân và du khách

Đô thị và nông thôn là hai dạng quần cư đặc trưng của con người trên Trái đất. So với nông thôn, đô thị phát triển đa dạng hơn về hình thái và thể loại. Các loại đô thị thủ đô, đô thị công nghiệp, đô thị cảng, đô thị du lịch, đô thị hàng không… và đô thị nghỉ dưỡng lần lượt xuất hiện theo thời gian, theo nhu cầu xã hội và trình độ phát triển kinh tế, văn hóa xã hội của cộng đồng. Tùy thuộc vào đặc thù địa cảnh hay môi trường sẽ có các đô thị nghỉ dưỡng biển, đô thị nghỉ dưỡng núi… Tùy thuộc đặc thù dịch vụ có các đô thị nghỉ dưỡng giải trí - spa; đô thị nghỉ dưỡng golf, lướt sóng hay trượt tuyết…

Nguồn gốc khái niệm khu nghỉ dưỡng hay resort trong tiếng Anh là từ thời Đế chế La Mã. Bắt đầu từ nhà tắm công cộng đến các hình thức vui chơi giải trí và nhà nghỉ. Các khu nghỉ dưỡng này đầu tiên được xây dựng quanh Roma, sau đó theo chân các quân đoàn La Mã phát triển từ bờ biển Bắc Phi đến Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ; từ miền Nam Đức đến Thụy Sĩ.

Hoàng đế Augustus đã chọn đảo Capri (Ý) làm nơi nghỉ dưỡng. Hoàng đế kế vị Tiberius thì xây hẳn 12 biệt thự ở Capri làm khu nghỉ dưỡng, lưu lại thường xuyên ở Capri điều hành Đế chế La Mã. Đến ngày nay khi đã có 7.287 cư dân, thu hút 2 triệu du khách, Capri trở thành đô thị nghỉ dưỡng hàng đầu tầm quốc tế.

Trung tâm đô thị nghỉ dưỡng Bad Gastein - Thụy Sĩ. Ảnh: CTV

Một đô thị nghỉ dưỡng (resort city) khác với khu nghỉ dưỡng (resort) ở cấu trúc, hình thái, công năng và thiết kế… Đô thị nghỉ dưỡng trước hết phải có cấu trúc của một đô thị, lấy du lịch và nghỉ dưỡng làm động lực phát triển. Cấu trúc dân cư bao gồm cư dân và du khách. Sự đan xen giữa hình thái ở và hình thái nghỉ dưỡng, đan xen giữa kiến trúc dân dụng và kiến trúc du lịch, giữa hoạt động thường ngày và hoạt động nghỉ dưỡng… là đặc trưng của đô thị nghỉ dưỡng làm nên sắc màu đa dạng của không gian cảnh quan và lựa chọn hoạt động nghỉ dưỡng. Còn cấu trúc dân cư khu nghỉ dưỡng chủ yếu là du khách với khoảng 5 - 10% nhân viên phục vụ. 

Khu nghỉ dưỡng không có các hoạt động thường ngày như đi làm, đi chợ, đưa trẻ đi học đón trẻ về nhà… như đô thị nghỉ dưỡng mà chỉ thuần là hoạt động nghỉ dưỡng, thuần là kiến trúc nghỉ dưỡng. Các yếu tố cấu trúc như bệnh viện, trường học, nghĩa trang, ngân hàng, công an… của đô thị nghỉ dưỡng thường không có trong các khu nghỉ dưỡng. 

Du lịch và nghỉ dưỡng là động lực phát triển của đô thị nghỉ dưỡng. Muốn khai thác động lực này phải có khí hậu ưu việt, môi trường tối ưu cho sức khỏe con người, cách xa các đô thị lớn và cảnh quan hấp dẫn độc lạ. Đặc biệt, các cơ sở chăm sóc sức khỏe phải phát triển mạnh và hoàn chỉnh. Dễ thấy là ở các khu nghỉ dưỡng (resort) ở Việt Nam nơi nào phát triển tốt các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thì các resort ấy phát triển ổn định và bền vững hơn. Du lịch cần đến sự khác lạ và hấp dẫn, nghỉ dưỡng cần đến sự bền vững và chất lượng.

Đô thị nghỉ dưỡng lấy hoạt động du lịch và nghỉ dưỡng làm động lực phát triển, nhưng lằn ranh giữa đô thị du lịch và đô thị nghỉ dưỡng cũng rất mong manh. Cho đến bây giờ, Sa Pa thiên về đô thị du lịch hơn là nghỉ dưỡng, dẫu nguồn cội là nơi được chọn để xây dựng khu nghỉ dưỡng. Phú Quốc có thể gọi là đô thị nghỉ dưỡng. Sự khác nhau giữa du lịch và nghỉ dưỡng thể hiện ở số ngày lưu trú/giường và chỉ số chi tiêu nội/ngoại đô thị nghỉ dưỡng. Số ngày lưu trú/giường của nghỉ dưỡng bao giờ cũng cao hơn số ngày lưu trú du lịch. Chỉ số chi tiêu nội/ngoại của nghỉ dưỡng cũng cao hơn chỉ số chi tiêu nội/ngoại của du lịch. Lý do là người đi nghỉ dưỡng lưu trú nhiều ngày hơn nhưng ít đi ra ngoài khu vực nghỉ dưỡng hơn nên ít chi tiêu ngoại hơn. Phú Quốc bây giờ có thể gọi là đô thị nghỉ dưỡng nhưng một khi phát triển mạnh các hoạt động sự kiện quốc tế và quốc gia thì khả năng trở thành đô thị du lịch là điều dễ thấy.

Chỉ số cư dân/du khách phần nào cũng nói lên được sự khác biệt của đô thị nghỉ dưỡng và đô thị du lịch. Các chỉ số cư dân/du khách của đô thị nghỉ dưỡng bao giờ cũng nhỏ hơn so với đô thị du lịch bởi số lượng khách du lịch thường lớn hơn khách nghỉ dưỡng. Chỉ số này của Phú Quốc đô thị nghỉ dưỡng là 2,7% trong khi của Phuket (Thái Lan) đô thị du lịch - nghỉ dưỡng là 8,4%, của Bali (Indonesia) đô thị du lịch là 31%, còn ở Capri chỉ 0,36%. Khách du lịch nhiều nói lên sức hấp dẫn của nơi chốn nhưng lại là rào cản cho độ bền vững và chất lượng của môi trường nghỉ dưỡng. Các tiêu chí phát triển du lịch cần đưa các chỉ số này như một thông số điều tiết phát triển.

Không gian trong các khu nghỉ dưỡng thường được thiết kế theo phong cách tự nhiên hay tạo hình. Ở đây không có không gian ở của cư dân, chỉ thuần là các loại không gian lưu trú cho du khách như bungalow, nhà nghỉ, biệt thự, khách sạn hay căn hộ khách sạn. Cho dù thiết kế là thế nào thì vẻ đẹp thống nhất và nhuần nhị là dễ thấy. Do vậy cảnh quan các khu nghỉ dưỡng cũng dễ nhận thấy bàn tay tạo hình của tác giả thiết kế, dù là thủ pháp hoang sơ hay thủ pháp tạo hình. Cảnh quan trong các khu nghỉ dưỡng không có cái ngẫu nhiên, bất ngờ, tự thân. Phần lớn đều được nghĩ trước và được sắp đặt tạo hình. Ngẫu nhiên, bất ngờ, tự thân, không sắp đặt lại là điều dễ thấy ở các đô thị nghỉ dưỡng, đó là những yếu tố thẩm mỹ hiện đại và thời thượng hơn các yếu tố thẩm mỹ cổ điển là hài hòa, thống nhất. Trong thẩm mỹ không có sự hơn thua, chỉ có sự thích hợp và thị hiếu.

Với chỉ số cư dân/du khách 2,7%, Phú Quốc có nhiều tiềm năng của một đô thị nghỉ dưỡng. Ảnh: HB

Màu thời gian cũng là một yếu tố khác biệt giữa đô thị nghỉ dưỡng và khu nghỉ dưỡng. Một khu nghỉ dưỡng quy mô 100 ha có thể thiết kế và xây dựng trong thời gian 3 - 5 năm. Một đô thị nghỉ dưỡng được hình thành là cả một thế hệ. Châu Âu có nhiều đô thị nghỉ dưỡng giữ được chất lượng và độ bền vững như Nice (Pháp), Dubrovnik (Croatia), Bad Gastein (Áo)…

Bad Gastein nổi tiếng với suối nước nóng, kiến trúc thời Belle Époque, nơi kết hợp vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên, điều kiện chăm sóc sức khỏe và sắc màu văn hóa bản địa thu hút du khách với trải nghiệm spa, khám phá thiên nhiên, khám phá và trải nghiệm văn hóa. Kiến trúc cổ thời Belle Époque trên sườn dốc của một hẻm núi đẹp như tranh vẽ, khu phố cổ rải rác những nhà hàng, quán cà phê lịch sự dọc con phố cổ kính uốn lượn hình vòng cung và đường dạo trong rừng… Điều này khó tìm thấy ở những khu nghỉ dưỡng - resort.

Sa Pa đã có thể là một đô thị nghỉ dưỡng tốt của Việt Nam, nhưng với sự tăng quá mức các cơ sở du lịch so với cơ sở nghỉ dưỡng, Sa Pa không thể là đô thị nghỉ dưỡng. Sa Pa chỉ đầu tư 0,2 giường lưu trú/người dân thì chỉ là đô thị du lịch. Điều quan trọng ở đô thị nghỉ dưỡng là giữ được chất lượng và độ bền vững trong phát triển và môi trường phát triển. Ngược lại, Phú Quốc đầu tư 0,6 - 0,8 giường lưu trú/ người dân nhưng chưa chú trọng phát triển tài nguyên văn hóa bản địa và phát triển đô thị định cư để phát triển bền vững. Thời gian phát triển ngắn, đầu tư chủ yếu cho du lịch hơn là nghỉ dưỡng, hệ thống hạ tầng nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe yếu và không đồng bộ, chất lượng và độ bền vững của dịch vụ nghỉ dưỡng chỉ ở điểm xuất phát nên mặc dầu Phú Quốc có nhiều tiềm năng của một đô thị nghỉ dưỡng nhưng chưa là một đô thị nghỉ dưỡng thật sự.

Có thể trong thực tế chúng ta phát triển du lịch muộn hơn Thái Lan hay Indonesia, nhưng về tư tưởng thì không được muộn. Phát triển các khu du lịch nghỉ dưỡng - resort - là khai thác tài nguyên du lịch, còn xây dựng các đô thị nghỉ dưỡng - resort city - là bảo tồn và cân bằng tài nguyên cho phát triển bền vững trong tương lai. 

KTS. Nguyễn Luận