EVFTA và thách thức của tư duy quản trị mới

 09:39 | Thứ hai, 29/06/2020  0
Cách đây vài năm, tôi tham gia một nghiên cứu về lao động phi chính thức tại Việt Nam - những lao động không có hợp đồng và bảo hiểm xã hội. Họ là những nhân viên chạy bàn quán cơm, cô bán hàng rong trên phố, hay ông già chạy xe ôm đầu ngõ, bất kỳ ai bạn có thể gặp khi bước chân ra khỏi nhà, với số lượng lên đến 18 triệu người. 

Không phải cuộc sống của lao động phi chính thức nào cũng khó khăn, nhưng tất cả đều có đặc điểm chung là “không chốn dung thân”: họ không phải là thành viên của bất kỳ tổ chức bảo vệ quyền lợi nào. Theo quy định, công đoàn là tổ chức duy nhất đại diện cho người lao động cả nước, nhưng độ phủ của công đoàn chỉ dừng lại ở các cơ sở làm công ăn lương và doanh nghiệp chính thức. Điều kiện để lao động phi chính thức gia nhập công đoàn là không dễ dàng, và thành thật mà nói, đó cũng không phải lựa chọn mà họ thấy hấp dẫn.

Một hiệp hội hỗ trợ bình thường không có nhiều việc để làm. Nhưng khi người lao động có bất trắc, như bị nợ tiền lương, chủ ngược đãi, hay gặp tai nạn khi làm việc, thì một tổ chức tốt có vai trò quan trọng để đảm bảo quyền lợi. Người làm công ăn lương vốn dĩ đã yếu thế, họ chỉ có sức mạnh đàm phán với giới chủ bằng cách liên kết với nhau. Không có khả năng tự liên kết, họ sẽ mất đi vũ khí duy nhất để tự bảo vệ mình.   

Lao động phi chính thức hiện không có tổ chức nào đại diện bảo vệ quyền lợi. Ảnh minh họa

Ở nhiều địa phương miền Nam, để đáp ứng nhu cầu có các tổ chức đại diện, một số lao động tập hợp thành nghiệp đoàn, tự đóng đoàn phí và có địa điểm hoạt động thường xuyên. Đây là hình thức tự tổ chức phổ biến của xe ôm truyền thống, lao động bốc xếp, và các tiểu thương. Mô hình này hoạt động nhằm hỗ trợ phần nào đời sống của thành viên, kết nối họ để bảo vệ nhau trong nghề nghiệp và đời sống. 

Dù với mục đích tốt đẹp như vậy, nghiệp đoàn nằm chênh vênh giữa ranh giới hợp pháp và phi pháp, bởi nước ta chưa có quy định cụ thể về thành lập hội đoàn độc lập. Vì thế nên sự tồn tại của nghiệp đoàn mang tính địa phương: hình thức này kém phổ biến ở Hà Nội, nơi tiếng xấu của “nghiệp đoàn” bốc xếp do giang hồ “Khánh trắng” cầm đầu từ hơn 20 năm trước vẫn còn dư âm. Tính độc lập của nghiệp đoàn cũng là tương đối: không có công đoàn cơ sở đảm bảo và hỗ trợ, họ cũng không thể hoạt động.

Không phủ nhận vai trò của công đoàn trong việc đảm bảo điều kiện làm việc cho người lao động trong chiều dài hoạt động, tuy nhiên, những thay đổi lớn của nền kinh tế và xã hội trong thời gian qua khiến hệ thống này hụt hơi. Trong vòng 10 năm, từ 2008 - 2018, trên địa bàn TP.HCM có hơn 1.000 vụ đình công với sự tham gia của gần 400.000 công nhân, phần lớn công đoàn cơ sở chỉ biết sự việc sau khi đã xảy ra và “ngại va chạm” với chủ sử dụng lao động. 

Sự tham gia của các tổ chức độc lập từ cơ sở chắc chắn sẽ giúp chính bộ máy công đoàn hoạt động hiệu quả hơn, cùng với việc đáp ứng nhu cầu đa dạng của hàng chục triệu lao động thuộc mọi ngành nghề khác nhau trên cả nước.

Với nguồn ngân quỹ hoạt động khổng lồ đến từ ngân sách nhà nước, 1%  thu nhập của 10 triệu công đoàn viên, và 2% quỹ tiền lương của các doanh nghiệp, hiệu quả của hệ thống công đoàn là câu hỏi lớn. Số tiền này được chi tiêu ra sao vẫn là bí ẩn, bởi công đoàn chưa từng công khai báo cáo tài chính hàng năm của mình trên các phương tiện thông tin đại chúng. Như nguyên tắc cơ bản của kinh tế thị trường, một tổ chức khi không có cạnh tranh sẽ không có động lực để tự hoàn thiện. Sự tham gia của các tổ chức độc lập từ cơ sở chắc chắn sẽ giúp chính bộ máy công đoàn hoạt động hiệu quả hơn, cùng với việc đáp ứng nhu cầu đa dạng của hàng chục triệu lao động thuộc mọi ngành nghề khác nhau trên cả nước. 

Đó là điều mà tôi mong đợi sau khi Quốc hội đã chính thức phê chuẩn Hiệp định Thương mại tự do với Liên minh Châu Âu (EVFTA) tại kỳ họp vừa qua. Cùng với lợi ích về kinh tế và thương mại, điểm đáng chú ý của EVFTA là cam kết phát triển bền vững về môi trường và lao động. Để đáp ứng yêu cầu từ EVFTA, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội cho biết đến năm 2023 Việt Nam sẽ phê chuẩn Công ước 87 về tự do hiệp hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), qua đó cho phép người lao động được tự do thành lập tổ chức của mình cũng như có quyền thương lượng tập thể với chủ lao động.

Đây là một bước đi rất lớn không chỉ về chính sách lao động, mà còn gắn liền với tư duy quản trị mới khi Nhà nước sẵn sàng trao quyền nhiều hơn cho người dân, thông qua các hiệp hội tự nguyện và độc lập. Bước đi này cũng nhiều khả năng chấm dứt sự trầm luân của dự án Luật về hội, vốn có đến 13 dự thảo và được nâng lên đặt xuống từ 20 năm trước. Với những người lạc quan, như cá nhân tôi, đây có thể là dấu hiệu của một Đổi mới 2.0 về cải cách thể chế, vốn được thảo luận nhiều trong vài năm qua. 

Nguyễn Khắc Giang

bài viết liên quan
Loading...
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.