Chống ngập cho Hà Nội không thể chỉ trông vào các công trình khẩn cấp

Sau các trận mưa lịch sử liên tiếp trong những năm gần đây, bài toán ngập úng tại Hà Nội tiếp tục đặt ra áp lực lớn đối với hạ tầng đô thị. Trước mùa mưa năm 2026, thành phố đang khẩn trương triển khai 10 công trình chống ngập khẩn cấp với tổng mức đầu tư gần 5.600 tỷ đồng, đồng thời nghiên cứu nhiều định hướng quy hoạch dài hạn nhằm nâng cao năng lực tiêu thoát nước và thích ứng với tốc độ đô thị hóa ngày càng cao.

Trao đổi với Người Đô Thị, GS-TS. Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu cấp thoát nước và Môi trường, Hội Cấp Thoát nước Việt Nam, cho rằng các dự án đang triển khai thể hiện quyết tâm lớn của Hà Nội trong việc giảm áp lực ngập úng trước mắt. Tuy nhiên, theo ông, để giải quyết căn cơ vấn đề này, thành phố cần một chiến lược quy hoạch đồng bộ và dài hạn hơn, thay vì chỉ dựa vào các giải pháp tình thế.

Từng bước nâng cao năng lực hệ thống thoát nước

Thưa GS-TS. Trần Đức Hạ, với 10 công trình chống ngập đang được Hà Nội triển khai, từ nâng công suất trạm bơm đến xây hồ điều hòa, theo ông khả năng cải thiện tình trạng ngập úng nội đô sẽ ở mức nào? Những yếu tố nào sẽ quyết định hiệu quả của các dự án này?

GS-TS. Trần Đức Hạ: Hà Nội đã rút kinh nghiệm kịp thời từ các trận mưa lịch sử hồi cuối tháng 9 và đầu tháng 10 năm 2025. Sở Xây dựng thành phố cũng đã xác định rõ sáu nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này, qua đó cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để đề xuất các dự án tức thời, khẩn cấp nhằm ứng phó với vấn đề ngập úng từ sớm trước mùa mưa năm 2026. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thời tiết ngày càng bất thường, các trận mưa lớn có thể xảy ra bất cứ lúc nào, đòi hỏi chúng ta cần có sự chuẩn bị chu đáo.

10 dự án khẩn cấp mà thành phố đang triển khai nhiều khả năng góp phần quan trọng trong việc giải quyết bài toán này, nhưng rõ ràng chưa thể giải quyết triệt để vấn đề ngập úng tại Thủ đô. Tôi cho rằng đây chỉ là những giải pháp ứng phó ngắn hạn dựa trên bài học thực tiễn sau những trận mưa cực đại những năm gần đây, đặc biệt là hai trận mưa lịch sử năm 2025, bởi hầu hết các công trình mới chỉ tập trung giải quyết cục bộ cho các khu vực cụ thể.

Hiện dự án lớn nhất đang được triển khai là xây dựng các hồ điều hoà, trong đó có các hồ điều hòa liên quan đến trạm bơm Yên Nghĩa (công suất 125 m³/giây). Đây được xem là một dự án cấp thiết nhằm giải quyết tình trạng thiếu hồ chứa nước, dù các trạm bơm đầu mối đã được đưa vào hoạt động 3 - 4 năm. Các giải pháp khác như cải tạo kênh Thụy Phương, cống thoát nước dọc đường Võ Chí Công cũng giúp thành phố giải quyết bài toán tiêu thoát ngập úng cho khu vực phía Tây Hồ Tây, đồng thời hỗ trợ đưa nước từ sông Nhuệ bổ cập cho sông Tô Lịch.

Công nhân khẩn trương triển khai các hạng mục cải tạo hạ tầng thoát nước nhằm tăng năng lực tiêu thoát nước cho khu vực nội đô trước mùa mưa. Ảnh: Ngọc Phạm

Bên cạnh đó, để thí điểm khả năng cắt lũ tức thời, thành phố đang triển khai xây dựng hầm chứa nước mưa ở các điểm ngập thường xuyên tại chợ Hàng Da và dốc cầu Đuống. Thực tế thành phố tính đến giải pháp này do tình trạng bê tông hoá và thiếu hụt các hồ điều hoà ở nhiều nơi, khiến nguy cơ ngập úng gia tăng. Tuy nhiên, với dung tích các hầm chứa nước mưa chỉ khoảng 1.800m³ hay 2.500m³, con số này không có nghĩa lý gì khi xảy ra các trận mưa lớn. Do đó, đây cũng chỉ là một phương án thăm dò, nhằm rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.

10 dự án đang được triển khai bao gồm cả những công trình khẩn cấp và một số công trình mang tính thí điểm, đã phản ánh được sự quyết tâm cao của thành phố trong việc sớm giải quyết bài toán ngập úng mỗi mùa mưa lũ. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng những dự án đang triển khai và mức kinh phí xấp xỉ 5.600 tỷ đồng chưa thể giải quyết được triệt để tình trạng ngập úng tại Thủ đô.

Một điểm thi công chống ngập khẩn cấp tại nút giao Trần Hưng Đạo – Phan Châu Trinh đang được triển khai với kỳ vọng giảm áp lực úng ngập cục bộ trong các trận mưa lớn.. Ảnh: PV

Theo ông những giải pháp nào cần được ưu tiên để nâng cao năng lực hệ thống thoát nước toàn thành phố trong thời gian tới?

Năng lực thoát nước của Hà Nội hiện đang bị thách thức bởi tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, bề mặt bê tông hóa cao và dân số đông đúc, kéo theo đó là tỷ lệ diện tích thấm nước tiếp tục giảm mạnh. Thực trạng này đòi hỏi chúng ta phải có những giải pháp căn cơ và đồng bộ nhằm giải quyết hiệu quả vấn đề ngập úng.

Trước hết, thành phố cần tăng cường nâng công suất các trạm bơm đầu mối và thể tích các hồ điều hòa. Hà Nội cần sớm triển khai trạm bơm hoạt động hai chiều Liên Mạc, với công suất 170 m³/s để tiêu thoát nước mưa từ sông Nhuệ ra sông Hồng vào mùa mưa, và khoảng 100-120 m³/s để cấp nước từ sông Hồng cho sông Nhuệ, một phần đưa về sông Tô Lịch vào mùa cạn.

Ngoài ra, các trạm bơm đầu mối khác như trạm bơm Mễ Trì, trạm bơm Đồng Bông, trạm bơm Nhân Hiền,… cũng cần được nâng cấp để tiêu thoát hiệu quả nước mưa ra sông Nhuệ, đồng thời, tiến hành cải tạo hệ thống tiêu lũ tại sông Đáy, sông Bùi,…

Các dự án nâng cấp hệ thống cống và hạ tầng kỹ thuật được xem là giải pháp trước mắt nhằm ứng phó với tình trạng ngập úng đô thị ngày càng gia tăng. Ảnh: PV

Trong lưu vực thoát nước nội đô, vai trò chính vẫn nằm ở các hồ điều hòa. Dù vậy, tỷ lệ hồ hiện nay còn tương đối thấp, thậm chí một số hồ bị suy thoái do bùn cặn để lâu, nhà dân lấn chiếm, số khác lại được bố trí thiếu hợp lý khi nằm ở vị trí cao. Ở đây, tôi muốn nhấn mạnh rằng Hà Nội cần tính toán đúng thể tích nước mưa cần điều tiết cũng như diện tích và vị trí các hồ điều hoà trong quá trình quy hoạch. Như vậy, các hồ điều hoà mới phát huy vai trò thực sự hiệu quả.

Bên cạnh thực hiện các dự án kỹ thuật hạ tầng thoát nước là chính, chúng ta cần tăng cường các giải pháp hỗ trợ cho hệ thống thoát nước của Hà Nội, như nhân rộng các khu vực trồng cây xanh qua đó tăng khả năng thấm nước trên bề mặt diện tích, tăng số lượng các bể chứa nước ngầm,...

Tôi cũng muốn nhấn mạnh thêm, bể ngầm chứa nước mưa không chỉ cắt lũ tạm thời cho khu vực, mà còn được phục vụ cho nhiều mục tiêu khác như: dự trữ chữa cháy, tưới cây, rửa đường, bổ cập nước ngầm, và duy trì mực nước hồ vào mùa khô,... Như vậy, thiết kế bể ngầm chứa nước mưa phải tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật, tránh tình trạng lãng phí công trình và hiệu quả chứa nước thấp.

Hà Nội đang đẩy mạnh đầu tư các công trình chống ngập, từ cải tạo hệ thống thoát nước đến xây dựng các hạng mục điều tiết nước mưa. Ảnh: PV

Quy hoạch đồng bộ, thống nhất

Các dự án khẩn cấp trong năm 2026 được xem là giải pháp trước mắt, trong khi Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề xuất hướng tiếp cận chiến lược hơn: "Nghiên cứu xây dựng hệ thống 'Bể ngầm khổng lồ' chứa nước mưa kết hợp giao thông để giải quyết triệt để ngập úng khu vực đô thị. Bổ sung thêm các hồ điều hòa trữ nước, thoát nước, chống úng ngập tại những khu vực có cốt nền thấp, thường xuyên ngập úng; kết hợp phát triển trồng rừng, đào hồ lớn tích nước dự trữ thoát nước". Giáo sư đánh giá như thế nào về tính khả thi của định hướng này?

Hà Nội hiện nay đang triển khai các dự án thí điểm xây bể chứa ngầm tại chợ Hàng Da và dốc cầu Đuống, rõ ràng đây chỉ là những bể chứa phân tán. Tuy nhiên, trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, thành phố định hướng xây dựng bể ngầm "khổng lồ". Đây có lẽ là một đề xuất táo bạo, lấy cảm hứng từ hệ thống G-Cans tại Tokyo (Nhật Bản). Tôi cho rằng với tầm nhìn 100 năm, việc nghiên cứu các công trình quy mô lớn là cần thiết, nhưng hiện tại còn nhiều thách thức về tính khả thi của kế hoạch này.

Xây dựng bể ngầm chứa nước khổng lồ đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, ảnh hưởng đến chu kỳ phát triển đô thị bởi nhiều công trình chỉ có tuổi thọ 50 năm, và kéo theo nguy cơ cản trở sự phát triển lâu dài của Thủ đô. Trong quan điểm của tôi, thay vì tập trung vào xây dựng bể ngầm dưới lòng đất, Hà Nội nên ưu tiên quy hoạch vùng, tôn trọng lưu vực tự nhiên nhằm giải quyết hiệu quả thách thức úng ngập bấy lâu nay.

Thành phố nên có phương án bố trí các khu vực trũng, vùng thấp ở phía ngoại thành sẵn sàng làm “bể chứa nước tự nhiên” cho các trận mưa lớn, kết hợp tạo cảnh quan sinh thái và phát triển nông nghiệp vào mùa khô. Đây có lẽ sẽ cách tiếp cận phù hợp, bền vững và kinh tế hơn mà nhiều quốc gia, nhiều đô thị đã làm.

Theo chuyên gia, Hà Nội nên có phương án bố trí các khu vực trũng, vùng thấp ở phía ngoại thành sẵn sàng làm “bể chứa nước tự nhiên” cho các trận mưa lớn, kết hợp tạo cảnh quan sinh thái và phát triển nông nghiệp vào mùa khô. Ảnh: TL

Trong Quy hoạch thoát nước phải tính toán kỹ lưỡng thể tích chứa nước, vị trí và tích hợp đa chức năng các công trình chứa và điều tiết nước mưa. Mắc dù các mô hình quốc tế thành công như Tokyo chứng minh hiệu quả của hạ tầng ngầm, nhưng Hà Nội cần điều chỉnh phù hợp với điều kiện địa phương, ưu tiên các giải pháp trong quy hoạch hiện hành như Quy hoạch 725 (Quy hoạch thoát nước Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo quyết định số 725/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) trước khi triển khai các công trình siêu lớn.

Với định hướng này, tôi cho rằng tính đột phá là có, nhưng phải được nghiên cứu kỹ, tránh xa vời thực tiễn.

Từ góc nhìn chuyên môn, xét cả ngắn hạn và tầm nhìn dài hạn, ông có khuyến nghị gì để Hà Nội từng bước giải quyết triệt để vấn đề ngập úng?

Để giải quyết căn cơ và triệt để vấn đề này chắc chắn chúng ta phải đề cập đến yếu tố kỹ thuật, đòi hỏi những giải pháp, cách tiếp cận toàn diện.

Trước hết, quy hoạch thoát nước phải gắn chặt với quy hoạch giao thông, cũng như quy hoạch xây dựng và sử dụng đất, tôn trọng lưu vực tự nhiên. Hà Nội trước đây thường có tình trạng “quy hoạch đô thị, giao thông đi trước, hạ tầng thoát nước theo sau”. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cách làm này bộc lộ rất nhiều hạn chế, trực tiếp gây ảnh hưởng đến năng lực hệ thống thoát nước của thành phố. Chính vì vậy, tôi cho rằng ba quy hoạch này phải được xây dựng thống nhất, triển khai đồng bộ và đồng thời.

Các công trình chống ngập khẩn cấp được kỳ vọng góp phần giảm tải cho hệ thống thoát nước hiện hữu tại nhiều khu vực nội đô. Ảnh: PV

Quy hoạch nền cao độ phải tôn trọng lưu vực tự nhiên, đảm bảo dòng chảy về phía hạ lưu, tránh xây dựng lấn chiếm trục thoát nước chính hướng ra các con sông nội đô, sông Nhuệ, sông Đáy,... Vấn đề này không còn quá xa lạ và không phải chưa từng được nhắc đến, nhưng trong thực tế việc kiểm soát, quản lý quy hoạch vẫn tồn tại nhiều vấn đề.

Hà Nội cũng cần xác định rõ quy hoạch hệ thống thoát nước không chỉ có hồ hay cống tiêu thoát, mà cần xây dựng thành quy hoạch các vùng. Trong đó có những vùng đệm thoát nước mà trên đó không xây dựng các công trình kiên cố và quy mô lớn, nhằm sẵn sàng chứa tạm nước nếu như xảy ra tình trạng ngập úng nghiêm trọng. Ngoài ra, chính quyền Thủ đô nên sớm có những bước đi cụ thể nhằm giải quyết những tồn tại từ các quy hoạch trước, như quy hoạch 725 hay quy hoạch thuỷ lợi.

Bên cạnh đó, thành phố cần tập trung đầu tư quy mô lớn nhằm nâng cao năng lực hệ thống thoát nước. Các suy nghĩ quy hoạch hệ thống thoát nước gồm bố trí cống, đào kênh, lắp đặt trạm bơm,… Ngoài các công trình trạm bơm, mương cống, hệ thống thoát nước mưa đô thị phải có các trung tâm để quan trắc, dự báo, điều hành thoát nước, đầy đủ trang thiết bị cho hệ thống vận hành, và vùng chứa nước tạm,…Tuy nhiên, đây là vấn đề cần đầu tư toàn diện với một nguồn kinh phí rất lớn.

Bên cạnh các giải pháp công trình trước mắt, chuyên gia cho rằng Hà Nội cần một chiến lược quy hoạch thoát nước đồng bộ và dài hạn hơn. Ảnh: Lao động Thủ đô

Chúng ta cần xác định rằng nhiệm vụ giải quyết úng ngập là nhiệm vụ của toàn xã hội, chứ không phải là nỗi lo của riêng chính quyền thành phố. Điều quan trọng nhất là huy động được nguồn lực xã hội. Để hoàn thiện hệ thống thoát nước, chống ngập úng đồng bộ, nguồn lực từ ngân sách địa phương là rất hạn chế, do đó sự góp sức từ phía tư nhân là điều vô cùng cần thiết.

Ở đây, tôi khuyến nghị Hà Nội nên cân nhắc phương án xây dựng cơ chế “quota thoát nước”, tức là chi trả phí thoát nước theo tỷ lệ xây dựng. Trên thực tế, các dự án bất động sản, thay đổi mục đích sử dụng đất từ nông nghiệp sang đô thị làm giảm đáng kể diện tích thấm nước. Các doanh nghiệp được hưởng lợi từ đó cần có trách nhiệm bù đắp thông qua việc đầu tư hạ tầng thoát nước hoặc đóng góp mức phí tương ứng để giải quyết tình trạng úng ngập cho các khu vực lân cận chịu ảnh hưởng.

Cơ chế này không chỉ giúp thành phố huy động hiệu quả nguồn lực tư nhân, yêu cầu nhà đầu tư xây dựng hệ thống thoát nước nội khu đồng bộ với hạ tầng thành phố, mà còn giúp đảm bảo công bằng xã hội giữa các cộng đồng dân cư.

Ngọc Phạm thực hiện