Để du lịch và bảo tồn trở thành 'cặp đôi hoàn hảo'

 21:53 | Thứ bảy, 23/07/2022  0
Du lịch gắn liền với phát triển, với những điều mới mẻ, còn bảo tồn đề cao việc giữ gìn bản sắc các giá trị lịch sử. Đã có những tranh luận, bất đồng, thậm chí phủ nhận lẫn nhau giữa du lịch và bảo tồn.

Không ít người cho rằng, bên cạnh hiệu quả kinh tế nhãn tiền, du lịch là tác nhân làm hỏng môi trường, phá vỡ cảnh quan và nhiều hệ lụy tiêu cực. Có vẻ như đối lập với du lịch, văn hóa đề cao việc giữ gìn bản sắc, bảo tồn các giá trị lịch sử. Đã có những tranh luận, bất đồng, thậm chí phủ nhận lẫn nhau giữa du lịch và bảo tồn.

Nguyên nhân ngộ nhận

Bản chất của du lịch là phát triển, là mới mẻ nên không phải tự nhiên đối nghịch bảo tồn. Ở Việt Nam, bê tông cốt thép trở thành “phong trào”, hiện diện ở mọi nơi, mọi lúc. Từ cổng chào, ghế đá, hang động, tiểu cảnh cho đến nhà cửa cạnh núi, giữa rừng. Từ giả đá, giả gỗ tới giả động thực vật và con người...

Tự thân bê tông không có lỗi. Cũng như phát minh ra vũ khí là để tự vệ, bảo vệ đất nước; không nhằm xâm lược. Vấn đề là sử dụng thế nào hiệu quả nhất. Tất cả đều do con người, thủ phạm chính của mọi nguyên nhân. Cái gì cũng vậy, lạm dụng tùy tiện đều gây hệ lụy nguy hại.

Bê tông có mặt khắp nơi trong cuộc sống hiện đại. Từ cột điện, cầu, đường đến nhà ở và các công trình xây dựng. Có những kiến trúc để đời như đền Pantheon (118-126, Ý); kênh đào Panama (1904-1914, dài 77km, Trung Mỹ); đập Hoover (1931-1936, dài 180km, Mỹ); Burj Khalifa (2004-2008, nhà chọc trời 829m, cao hàng đầu thế giới, UAE)…

Hình ảnh công trường xẻ núi Chín Khúc ở Nha Trang để làm đại dự án tâm linh. Ảnh tư liệu: Zing


Với ngành du lịch, bê tông càng gần gũi, không thể thiếu và góp phần vào sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghiệp không khói toàn thế giới. Bê tông gắn liền với đô thị. Nhà lá, nhà gỗ lẻ loi giữa phố, có thể tạo nên sự lạ lẫm, khập khiễng trong quy hoạch. Nhưng, các công trình bê tông giữa thiên nhiên xanh mát lại như “ung nhọt”.

Du khách không chỉ khó chịu mà còn thành kiến, ác cảm với những công trình như vậy. Hoa giả, cây giả tràn ngập khắp chốn (điều này góp phần tạo tâm lý hoài nghi cuộc sống)?!. Những cổng chào giả cổ thụ có mặt khắp các khu du lịch gọi là sinh thái. Phá rừng, bạt núi, để làm chùa, làm du lịch gắn mác sinh thái và tâm linh… Những công trình như vậy đã bị dư luận xã hội phản ứng.

Ngay cả việc trùng tu, phục dựng; nhân danh bảo tồn có vẻ cũng đang bị lạm dụng. Nhiều nhất là các đình chùa. Trùng tu như phá, cứ tùy tiện làm theo cảm tính quản lý; sơn phết lòe loẹt, xa rời với nguyên bản...

Cặp phạm trù tương hỗ

Thực tế ở các nước có ngành công nghiệp không khói phát triển đã chứng minh bảo tồn và du lịch, là cặp phạm trù tương hỗ, có tác động qua lại, thúc đẩy chứ không triệt tiêu như nhiều người đang nghĩ. Mâu thuẫn đối kháng, nếu có thường là giữa lợi ích cộng đồng và các lợi ích nhóm (chủ đầu tư).

Muốn bảo tồn hiệu quả phải phát triển đúng hướng. Muốn du lịch bền vững phải bảo tồn đúng cách. Nếu thật sự cầu thị, phải biết dựa vào dân và lắng nghe phản biện, tranh luận để tìm tiếng nói chung, hài hòa lợi ích. Lợi ích cộng đồng, bao gồm các nhà đầu tư; là giá trị cốt lõi và bền vững.

Bảo tồn không có nghĩa là chỉ việc giữ nguyên hiện trạng, kể cả các giá trị phi vật thể. Thời gian là kẻ thù của di sản, không có ngoại lệ. Các di sản vật thể phải được duy tu, tôn tạo đúng lúc và đúng cách mới phát huy hiệu quả. Trong khi đó, các di sản phi vật thể cần được sàng lọc, loại bỏ những yếu tố tiêu cực để thích nghi với cuộc sống hiện tại.

Các homestay (gọi là gardenstay hoặc villagestay thì đúng hơn) đang cho thấy việc kinh doanh hiệu quả. Dù ở nhà tập thể hay phòng riêng đều có gối, nệm dày hai tấc, thay hàng ngày, được đón tiếp bằng welcome drink. Nệm gối chuẩn 4 sao. Từng chỗ ngủ tập thể có rèm ngăn, đèn đọc sách, hai ổ cắm điện. Nhà vệ sinh làm mới, thoáng sạch. Vật liệu tận dụng tại chỗ, rẻ mà bền, lại lạ mắt. Trang trí hoa văn, họa tiết bản sắc, các món ngon được chế biến từ nguyên liệu địa phương (đầu bếp 5 sao hướng dẫn).

Bản toàn dân nghèo, nhà cửa xập xệ, dân không có tiền làm nhà mới. Nâng cột, nâng sàn cải tạo thành nhà ăn và lễ tân thì bị kết tội “phá vỡ cấu trúc văn hóa”. Giữ nguyên cấu trúc thì không thể làm du lịch. Những ngôi nhà sàn tuềnh toàng được phá cách, nâng cột, nâng nền và dặm vá lại. Nhờ sự phá cách nhỏ, văn hóa từng tộc người không chỉ phục hồi mà phát triển mạnh mẽ. Từ trang phục, văn nghệ, phong tục; tới ẩm thực, sinh hoạt…

Với cách làm này, sự phá cách không ảnh hưởng lớn đến bản sắc nhà ở từng tộc người, nhưng đã giúp người dân, không chỉ “xóa đói giảm nghèo”, mà còn làm giàu chính đáng và góp phần xây dựng nông thôn mới.

Cá nhận tôi cứ ngẩn ngơ, giá mà thay được khối bê tông cứng ngắc khách sạn 4 sao cạnh thác Bản Giốc (Cao Bằng) bằng các nhà sàn dân tộc thoáng mát, đủ tiện nghi, hòa hợp với thiên nhiên thì hay biết mấy. Chẳng bao giờ sợ ế phòng. Tôi cứ tiếc cho mấy khối bê tông như lô cốt, lạc lõng nhìn ra biển. Chẳng bù cho các Six Senses Resort do nước ngoài đầu tư. Giản đơn mà lịch lãm, hài hòa với môi trường, cảnh quan.

Có rất nhiều điều đáng tiếc trong cách làm du lịch của người Việt. Các di tích, đền chùa cổ, cảnh quan thiên nhiên… tự thân đã toát lên giá trị văn hóa đặc thù, hà cớ gì đua nhau xây mới, làm mới; hoành tráng mà vô hồn.

“Cây có cội, suối có nguồn”. Coi thường bảo tồn là xóa bỏ nguồn cội. Phá hủy các di sản văn hóa là có lỗi với dân tộc. Lịch sử đã chứng minh “diệt chủng văn hóa nguy hại gấp hàng trăm lần diệt chủng con người”. Những hành vi làm cho bảo tồn và du lịch mâu thuẫn đối kháng hiện nay là một phần của biểu hiện mai một văn hóa.

Rất may là gần đây, qua báo chí và mạng xã hội, dư luận đã thức tỉnh phần nào. Cần tiếp tục lên án mạnh mẽ và quyết liệt hơn để chặn đứng những hành vi “diệt chủng văn hóa”, cả cố ý lẫn vô tình.

Các nhà đầu tư tâm huyết và có trách nhiệm luôn tìm cách cân đối lợi ích, hài hòa giữa bảo tồn và du lịch để phát triển bền vững.

Như vậy du lịch và bảo tồn sẽ là cặp đôi hoàn hảo.

Nguyễn Vũ Mộc Thiêng

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm
bài viết cùng chuyên mục
Xem nhiều nhất

Đọc tin nhanh

#NASA
*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.