TP.HCM: Giám sát khảo cổ học khi thi công móng Nhà văn hóa Thanh niên

Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp TP.HCM (Ban DDCN) vừa có văn bản phản hồi Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM liên quan đến việc giám sát khảo cổ học trong quá trình thi công phần móng, hạ tầng kỹ thuật dưới mặt đất công trình Nhà văn hóa Thanh niên, tại số 4 Phạm Ngọc Thạch, phường Sài Gòn.

Văn bản do ông Võ Đức Thanh, Giám đốc Ban DDCN ký, cho biết đơn vị đã tiếp nhận Văn bản số 4124/SVHTT-DSVH ngày 9.4.2026 của Sở Văn hóa và Thể thao về nội dung này, đồng thời rà soát tiến độ thi công và các điều kiện liên quan để phối hợp.

Nhà văn hóa Thanh niên trước khi phá dỡ. Công trình này nằm trên mặt tiền 4 đường ở quận 1 và quận 3 là Phạm Ngọc Thạch, Nguyễn Thị Minh Khai, Hai Bà Trưng và Nguyễn Văn Chiêm. Ảnh: Vnexpress

Theo kế hoạch được phê duyệt, các hạng mục dưới mặt đất của dự án được triển khai theo nhiều giai đoạn. Phần cọc, kingpost và tường vây dự kiến thi công từ ngày 13.1 đến 15.7.2026. Tiếp đó, phần ngầm kéo dài từ 3.7.2026 đến 18.6.2027. Hạ tầng kỹ thuật ngoài nhà dự kiến thực hiện trong khoảng từ 3.5.2028 đến 16.6.2028.

Ở thời điểm rà soát tính đến hết ngày 9.4.2026, công trường đã hoàn thành khoảng 95% khối lượng phá dỡ và thu hồi tài sản các công trình hiện hữu. Một số hạng mục kỹ thuật cũng đã được triển khai, trong đó có 4 cọc khoan nhồi phục vụ thử tĩnh tải và khoảng 250m/487m tường dẫn hướng phục vụ thi công tường vây.

Đáng chú ý, trong suốt quá trình này, Ban DDCN cho biết đã bố trí nhân sự theo dõi thường xuyên tại công trường. “Trong quá trình thi công, Ban DDCN đã bố trí nhân sự thường xuyên theo dõi, hiện chưa phát hiện dấu hiệu có di tích, di vật hoặc phát hiện được di tích, di vật tại công trình Nhà văn hóa Thanh niên”, văn bản nêu rõ.

Ban DDCN cũng phản hồi về đề xuất hỗ trợ bố trí nhân sự, trang thiết bị trong một ngày làm việc và mời đại diện Sở Văn hóa và Thể thao, Hội Khoa học lịch sử Thành phố, Bảo tàng Lịch sử Thành phố, Trung tâm Bảo tồn di tích Thành phố xuống thực địa để hướng dẫn thực hiện đào thám sát một số vị trí trong khu vực xây dựng Nhà văn hóa Thanh niên trước khi thi công phần móng, hạ tầng kỹ thuật dưới mặt đất. Về trang thiết bị đơn vị này kiến nghị Sở Văn hóa và Thể thao thông tin cụ thể về trang thiêt bị để xem xét, chuẩn bị.

Về hỗ trợ bố trí nhân sự, Ban DDCN cho biết đã bố trí nhân sự thường xuyên tại công trình. Sau khi Sở Văn hóa và Thể thao và các đơn vị có liên quan sắp xếp được thời gian phù hợp, có thể liên hệ nhân sự này (trong văn bản có thông tin họ tên và số điện thoại nhân sự - NV) để được hướng dẫn thực địa.

Nhà Văn hóa Thanh niên TP.HCM tại số 4 Phạm Ngọc Thạch đã được tháo dỡ, giải phóng mặt bằng để phục vụ quá trình nâng cấp và xây dựng công trình mới. Tính đến hết ngày 9.4.2026, công trường đã hoàn thành khoảng 95% khối lượng phá dỡ và thu hồi tài sản các công trình hiện hữu. Ảnh: Đời sống và Pháp luật

Trước đó, trong bài viết Xây trên ký ức chưa kịp khai mở: TP.HCM đang bỏ lỡ “mỏ vàng” di sản dưới lòng đất? đăng tải trên Người Đô Thị online, tác giả Nguyễn Thị Hậu, từ góc nhìn của một chuyên gia lịch sử và chuyên gia khảo cổ, cho rằng mỗi công trình mới ở trung tâm TP.HCM có thể đang đặt lên những lớp trầm tích lịch sử chưa từng được nhận diện và khi không có khảo cổ học đô thị đi trước, thành phố không chỉ mất đi bằng chứng vật chất của quá khứ mà còn đánh rơi cơ hội hình thành một nền kinh tế di sản đúng nghĩa.

Theo tác giả, khu vực trục Lê Duẩn, cách không xa nơi Nhà văn hóa Thanh niên tọa lạc, có thể vẫn còn lưu giữ những dấu tích của Thành Gia Định, hạt nhân ban đầu của đô thị Sài Gòn. Nếu không tiến hành thăm dò, khai quật và nghiên cứu, những dấu tích này có nguy cơ biến mất vĩnh viễn dưới nền móng các công trình hiện đại.

Trong gần hai thế kỷ qua có thể kể đến vài trường hợp hiếm hoi đã ghi nhận bằng chứng lịch sử tại khu vực thuộc Thành Gia Định xưa. Cuối thế kỷ 19 người Pháp xây dựng Thảo cầm viên, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố và một số công trình khác, đã ghi nhận việc tìm thấy dưới lòng đất những chiếc rìu đá, mộ vò của thời tiền sử, nhưng không nhắc gì đến dấu tích kiến trúc của Thành Gia Định (thành Quy thời Gia Long) và thành Phụng thời Minh Mạng bị quân đội Pháp trực tiếp phá huỷ.

Trải qua suốt thế kỷ 20 khu vực này thay đổi rất nhiều. Thập niên 1990 khi xây dựng toà nhà 33 tầng tại đường Tôn Đức Thắng, hay việc xây dựng Thư viện sách nói trong khuôn viên Thư viện khoa học Tổng hợp, và gần đây khi trùng tu công trình Toà án Nhân dân Thành phố… cán bộ khảo cổ đều tìm thấy hiện vật của nhiều thời đại lịch sử, nhiều nhất là những đồ gốm thời Nguyễn, thậm chí cả dấu tích xây dựng chân móng thành Gia Định như đá ong, san hô, cát sạn sỏi… Ngay trong khuôn viên số nhà 108 Nguyễn Du - phía sau Dinh Độc Lập - cũng từng phát hiện mộ cổ thời Nguyễn.

"Đó là bằng chứng vô cùng ít ỏi, tìm thấy trong quá trình xây dựng công trình mà chưa phải do khảo sát và khai quật khảo cổ học đúng nghĩa. Mặt khác chỉ tìm thấy những hiện vật rời rạc mà không phải dấu tích của một công trình quy mô lớn vào bậc nhất hồi cuối thế kỷ 18. Như vậy từ nửa sau thế kỷ 19 khi người Pháp quy hoạch và xây dựng đô thị Sài Gòn, đến hai thập niên đầu của thế kỷ 21 khu vực này đã xây dựng nhiều công trình mới, nhưng không ai biết trong lòng đất nơi này lưu giữ những gì và còn lại những gì sau bao biến đổi?”, tác giả đặt vấn đề.

Từ kinh nghiệm bảo tồn Hoàng thành Thăng Long, bà cho rằng khảo cổ học đô thị không cản trở phát triển, mà ngược lại có thể mở ra hướng đi bền vững hơn, nơi di sản trở thành một phần của giá trị kinh tế và bản sắc đô thị. Ở góc nhìn rộng hơn, câu hỏi đặt ra không mới: phát triển có mâu thuẫn với bảo tồn hay không? Nhưng trong từng dự án cụ thể, câu trả lời lại phụ thuộc vào cách lựa chọn của từng thời điểm. “Nếu phát triển đồng nghĩa với việc quên hết những dấu tích nằm dưới lòng đất và xoá hết những gì “cũ kỹ” trên mặt đất thì đó là một kiểu phát triển “siêu bão, sóng thần” chỉ có thể tạo nên một thành phố “mất trí nhớ”. Ngược lại, nếu biết dừng lại một bước để nghiên cứu khảo cổ, để ghi nhận và tích hợp di sản vào không gian đô thị của thời hiện tại và tương lại, thì đó là một cách phát triển có chiều sâu, không loại trừ quá khứ, chăm chút cái cây từ gốc rễ, gốc rễ nuôi cành lá sum suê… Thế hệ nào cũng được thừa hưởng tài sản của ông bà và “nhân lên” nhiều lần số tài sản ấy”, tác giả viết.

Với riêng dự án Nhà văn hóa Thanh niên, vị chuyên gia nhấn mạnh đây có thể là một cơ hội hiếm để thực thi Luật Di sản văn hóa (có hiệu lực từ 1.7.2025), đặc biệt là yêu cầu khảo sát và khai quật khảo cổ trước khi xây dựng trong “vùng lõi di sản đô thị”. Câu chuyện công trình Nhà Văn hóa Thanh niên không chỉ là một dự án xây dựng, mà là một cơ hội hiếm hoi để thực thi Luật Di sản văn hóa. "Đây là công trình của nhà nước đầu tư, xây dựng một công trình cho thanh niên thành phố nên càng thuận lợi hơn! Có thể coi đây là trường hợp tiêu biểu để thành phố thực hiện quy trình đi từ khảo cổ đến bảo tồn, từ bảo tồn đến diễn giải, từ diễn giải đến du lịch và kinh tế di sản...”, bà nêu quan điểm.

Ở một đoạn kết giàu tính gợi mở, tác giả viết: “Một thành phố hiện đại là thành phố biết lúc nào cần xây cao và lúc nào cần dừng lại, biết cúi xuống và lắng nghe ‘thành phố thì thầm’ ngay dưới chân mình…”.

Ngô Gia