Kinh tế di sản: Trách nhiệm là điều kiện tiên quyết của hợp tác công tư

>> Chuyên mục đặc biệt về Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng

Thực trạng “nhất bên trọng, nhất bên khinh” trong mắt nhà đầu tư

“Bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển kinh tế di sản” là vấn đề được chú trọng trong Dự thảo báo cáo chính trị của BCH Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội XIV của Đảng. Song, trong bối cảnh nguồn ngân sách cho bảo tồn và phát triển hạ tầng di sản còn gặp nhiều hạn chế, TS. Trần Đoàn Lâm, Chủ tịch Hội đồng biên tập Chuyên khảo Nghiên cứu Việt Nam, Nxb Thế Giới, chỉ ra một hướng đi giàu tiềm năng trong huy động vốn đầu tư – mô hình hợp tác công tư.

Cơ chế này cho phép bên tư nhân được sử dụng tài sản của Nhà nước hoặc chính quyền địa phương quản lý để thực hiện các mục đích kinh doanh thương mại. Đổi lại, phía tư nhân sẽ phải thực hiện một số nghĩa vụ tài chính và bảo tồn theo hợp đồng đã cam kết.

Tuy nhiên, TS. Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng văn hóa và Du lịch, trăn trở về tình trạng không đồng bộ diễn ra trong nhiều năm nay. Đó là các tỉnh, thành miền xuôi như Hà Nội, Ninh Bình, Quảng Ninh,… được nhiều doanh nghiệp ưu ái nhờ hạ tầng du lịch sẵn có. Ngược lại các tỉnh miền núi lại thiếu vắng đi người “đỡ đầu”, trong khi trữ lượng di sản văn hóa khổng lồ chưa được khai thác tương xứng.

Lễ hội mừng lúa mới của đồng bào Ba Na tại tỉnh Gia Lai. Ảnh: Báo Nhân Dân

Tỉnh Tuyên Quang chú trọng xây dựng Lô Lô Chải trở thành điểm đến du lịch cộng đồng phát triển xanh và bền vững. Ảnh: Báo Tiền Phong

Theo PGS-TS. Dương Văn Sáu, Khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, sự thiếu đồng bộ này không chỉ phụ thuộc vào sự phong phú trong tài nguyên di sản bản địa, mà còn chịu tác động mạnh mẽ bởi hệ thống chính sách đặc thù và trình độ nhân lực của các địa phương. Vì vậy, chuyên gia này cho rằng mỗi địa phương cần có giải pháp riêng, phù hợp với khả năng của từng địa phương, đảm bảo lợi ích bền vững cho cộng đồng và đáp ứng nhu cầu thị trường.

Đối với các tỉnh còn khó khăn, PGS-TS. Dương Văn Sáu cho rằng cần chủ động xây dựng quy hoạch kinh tế - xã hội bài bản và ban hành các cơ chế, chính sách thuận lợi, để mời gọi mọi doanh nghiệp. Các doanh nghiệp dù quy mô vừa và nhỏ, song có hướng đi đúng trong khai thác, phát huy giá trị bản sắc địa phương, sẽ mang lại hiệu quả bền vững không kém gì những tập đoàn lớn.

Đặc sắc show diễn thực cảnh Huyền tích U-Va tại Điện Biên. Ảnh: Báo Văn Hóa

Tiết mục biểu diễn tái hiện cảnh đóng tàu tại Lễ hội Sông nước TP.HCM lần thứ 2 năm 2024. Ảnh: hcmcpv.org.vn

Bên cạnh đó, để thu hẹp khoảng cách trong phát triển kinh tế di sản, TS. Trần Hữu Sơn cho rằng, Nhà nước cần xóa bỏ tư duy “cào bằng” trong phân bổ ngân sách về các địa phương. Thay vào đó là ban hành các cơ chế đặc thù cho khu vực miền núi. Đồng thời, nới lỏng các rào cản về hợp tác quốc tế và quỹ phi chính phủ, giúp vùng cao biến bản sắc văn hóa thành sinh kế bền vững.

Còn với doanh nghiệp, PGS-TS. Dương Văn Sáu nhấn mạnh cần chia sẻ trách nhiệm, nâng cao trách nhiệm xã hội của mình với những vùng hạ tầng phát triển còn gặp khó khăn. Tại đây, các nhà đầu tư cần cùng địa phương tháo gỡ khó khăn, sẻ chia giá trị và giúp cộng đồng bản địa cùng thụ hưởng lợi ích từ hoạt động đầu tư.

Trách nhiệm cần được ràng buộc bằng thể chế

Theo TS. Trần Đoàn Lâm, lợi ích kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với đạo đức kinh doanh và trách nhiệm bảo tồn. Thực tế cho thấy, khi các chuẩn mực này chưa được đặt đúng vị trí, di sản rất dễ trở thành đối tượng chịu tác động tiêu cực, đặc biệt trong những dự án khai thác thiên về mục tiêu thương mại ngắn hạn.

Chẳng hạn như trong các hang đá tại Quảng Ninh từng diễn ra các dịch vụ ăn uống, biểu diễn nghệ thuật trong lòng hang động, kéo theo những tác động vật lý như dựng sàn diễn, lắp đặt thiết bị âm thanh, ánh sáng công suất lớn làm biến đổi cấu trúc nhũ đá. Ngay cả khi xuất hiện những phản ứng trái chiều từ dư luận, việc chấm dứt các dịch vụ này trên thực tế không hề đơn giản, do nhiều khi còn vướng các cam kết và nghĩa vụ phát sinh trong quá trình triển khai dự án với doanh nghiệp

Hang Dơi, vịnh Bái Tử Long (Quảng Ninh) cải tạo thành nơi tổ chức các sự kiện, mặc dù đã có những cảnh báo từ giới chuyên gia hữu quan. Ảnh: Lã Nghĩa Hiếu

Thực tế này đang phác họa một vòng luẩn quẩn đầy nghiệt ngã, di sản xuống cấp nhanh chóng do tác động thô bạo của con người, dẫn đến nhu cầu về nguồn vốn bảo tồn khổng lồ. Áp lực huy động vốn lại buộc nhà quản lý phải tăng cường khai thác kinh tế thông qua du lịch và các mô hình hợp tác công tư. Nhà đầu tư tư nhân muốn thu hồi vốn nhanh, lại tiếp tục thúc đẩy thương mại hóa quá mức, khiến di sản càng thêm tổn hại.

Để phá vỡ vòng xoáy này, TS. Trần Đoàn Lâm cho rằng cần thiết lập những cơ chế vốn khác nhau, không phụ thuộc hoàn toàn vào doanh thu du lịch ngắn hạn.

Trải nghiệm "ăn tiệc trong hang đá" có một không hai trên vịnh Hạ Long từng bị lên án gay gắt từ năm 2016. Ảnh tư liệu

Theo PGS-TS. Dương Văn Sáu để ngăn chặn tình trạng các nhà đầu tư tự ý khai thác theo mục đích cá nhân, khi thu hút đầu tư cần có khung pháp lý rõ ràng, minh bạch, đầy đủ, thuận lợi sử dụng cho quá trình hợp tác; được giám sát, quản lý chặt chẽ. Đồng thời, chia sẻ lợi ích công - tư hợp lý, tránh tình trạng “tư nhân hóa lợi ích - công hóa rủi ro”.

Đồng quan điểm, TS. Trần Đoàn Lâm khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng các quy định chi tiết cho dự án hợp tác công tư. Ông cũng nêu, cần quy định nghiêm ngặt về cơ chế rút lui, thu hồi dự án và chế tài xử phạt nặng khi xảy ra hành vi xâm hại di sản, nhằm tránh lặp lại các tranh cãi về chuyển nhượng quyền khai thác tài sản Nhà nước.

Căn nhà rường gỗ được xây dựng thuộc khu vực bảo vệ I (vùng lõi) của di tích Lăng Vua Thiệu Trị (Huế). Ảnh: Tư liệu

Từ cơ sở đó, PGS-TS. Dương Văn Sáu đề xuất, trên hết và trước hết, mọi hoạt động khai thác, phát huy giá trị tài nguyên di sản phải đặt mục tiêu bảo vệ môi trường lên hàng đầu. Thứ hai, dự án phải hướng tới việc đem lại lợi ích cho cộng đồng bản địa, tạo ra công ăn việc làm và cải thiện thu nhập trực tiếp cho người dân tại chỗ.

Thứ ba, doanh nghiệp cần thực hiện trách nhiệm tài chính minh bạch, đóng góp thuế đầy đủ để tăng nguồn thu cho ngân sách, có điều kiện và nguồn lực tài chính để tái thiết, phục vụ công tác tu bổ. Thứ tư, hệ thống quản trị của các địa phương, điểm đến phải sở hữu năng lực ứng phó và xử lý khủng hoảng kịp thời, thiết lập môi trường kinh doanh ổn định.

Cuối cùng, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp phải được cụ thể hóa bằng việc xây dựng một hệ sinh thái - văn hóa của địa phương, điểm đến lành mạnh, đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho tất cả các bên tham gia.

Tạo ra giá trị thương mại từ sự phái sinh, tránh xâm hại giá trị nguyên gốc

Hướng tới bảo tồn tính toàn vẹn của di sản trong quá trình khai thác, phát huy giá trị di sản, xây dựng và phát triển kinh tế di sản, PGS-TS. Dương Văn Sáu đề xuất “biến nguyên bản thành phiên bản”. Theo đó, những phiên bản khi được phát triển dựa trên bản sắc nguyên gốc, sẽ trở thành những hàng hóa văn hóa đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhiều thị trường và đối tác khác nhau. Việc phát triển các sản phẩm văn hóa dựa trên “phiên bản” từ nguyên bản di sản, bên cạnh phổ cập rộng rãi giá trị di sản, còn giúp ngăn chặn sự thương mại hóa văn hóa một cách thái quá.

Bảo vật quốc gia dưới dạng phái sinh được quảng bá trong triển lãm Văn hóa Phật giáo Việt Nam: Ngôn ngữ - Pháp phục - Kiến trúc - Di sản tại sự kiện Vesak 2025. Ảnh: Báo Ảnh Việt Nam

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội ứng dụng Không gian trải nghiệm số. Ảnh: Trung tâm Thông tin Du lịch

Cùng quan điểm, TS. Trần Đoàn Lâm nhấn mạnh, việc tạo ra các sản phẩm phái sinh, dịch vụ trải nghiệm số hóa hoặc các hình thức nghệ thuật đương đại dựa trên di sản phải luôn đổi mới và hấp dẫn nhưng vẫn đảm bảo tính chân thực và bền vững của di sản. Vì thế, ông cũng mong muốn, cần tạo điều kiện thuận lợi và cơ chế ưu đãi cho các chuyên gia, giới trẻ, các nhà thiết kế và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tham gia vào việc “tái sinh” di sản. 

Trong mối quan hệ công tư, thay vì chỉ ưu tiên tối ưu hóa lợi nhuận ngắn hạn, các nhà đầu tư cần nhận thức rằng di sản là tài nguyên hữu hạn. Bảo vệ tính toàn vẹn của di sản chính là bảo vệ uy tín và sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Việc nâng cao nhận thức và ràng buộc trách nhiệm thông qua các quy định chặt chẽ giúp đảm bảo doanh nghiệp không chỉ là bên khai thác, mà còn là bên trực tiếp gìn giữ báu vật quốc gia cho các thế hệ mai sau.

Đoan Túc