Luxor - đô thị di sản của Ai Cập

 01:23 | Thứ năm, 18/05/2023  0
Hàng ngàn năm đã trôi qua, bao nhiêu thế hệ dân cư đã sinh sống ở đây và góp phần gìn giữ đền đài lăng mộ, và như một quy luật, cuộc sống hiện tại tiếp tục ngay bên cạnh, bên trên di tích lịch sử, không loại trừ nhau mà cùng nhau tồn tại và phát triển.

Luxor là thành phố nổi tiếng nằm ở phía Nam Ai Cập, thủ phủ của tỉnh Luxor. Vốn là kinh đô “Thebes” của Ai Cập cổ đại với các di tích lâu đời nhất, thành phố được coi là một “bảo tàng ngoài trời khổng lồ”. Ngày nay Luxor là một “đô thị di sản” bởi hệ thống di tích lịch sử quý giá, mật độ dày đặc, quy mô hoành tráng...

Trải qua hàng ngàn năm, cho đến nay quá trình bảo tồn, trùng tu phục dựng, phát huy giá trị di sản văn hóa đã trở thành hoạt động quan trọng nhất của thành phố.

Quần thể đền Karnak được xây dựng ròng rã trong hơn 1.300 năm.


Từ Cairo chúng tôi bay đến Aswan và từ đó đi du thuyền ngược sông Nile đến Luxor. Sông Nile chảy qua giữa thành phố Luxor nên du lịch nơi đây thường được gọi là “tour trải nghiệm bờ Đông và bờ Tây”. Bờ Đông có các di tích lịch sử vô cùng nổi tiếng như đền Karnak, đền Luxor, đại lộ Nhân sư, bảo tàng Luxor và bảo tàng Xác ướp. Bờ Tây có Thung lũng của các vị vua nổi tiếng từ năm 1922 khi phát hiện ra lăng mộ của pharaon Tutankhamun. Bờ Tây còn có Thung lũng các nữ hoàng, nơi có lăng mộ của hoàng hậu Nefertari, bức tượng Memnon... Chưa kể khắp nơi là những công trình khảo cổ học được khai quật và bảo tồn thành “bảo tàng tại chỗ”.

Có thể nói mỗi mét vuông ở Luxor đều tìm thấy di tích quý giá và cả thành phố xứng đáng được bảo tồn nguyên vẹn. Hàng năm thành phố thu hút hàng triệu du khách trên toàn thế giới, đồng thời du lịch đã tạo ra “sinh kế” chủ yếu cho người dân thành phố và vùng phụ cận. 

*

Nhìn trên bản đồ, sông Nile chảy dọc đất nước Ai Cập, phù sa bồi đắp và tạo nên dải đồng bằng nhỏ hẹp màu xanh, nổi bật trên mênh mông màu vàng nhạt của bình nguyên và sa mạc. Từ 6.000 năm trước công nguyên đã có dấu tích con người định cư bên bờ sông Nile, sau đó khoảng 3.000 năm những cộng đồng này đã tạo nên một Ai Cập cổ đại hùng mạnh. Hàng ngàn năm sau Ai Cập vẫn tồn tại và phát triển nhờ nguồn lợi từ sông Nile, mà quan trọng nhất là nông nghiệp và giao thông, đặc biệt chuyên chở vật liệu để xây dựng các công trình vĩ đại như kim tự tháp và các đền thờ, hầm mộ…

Như nhiều thành phố cổ của Ai Cập, Luxor được xây dựng trên vùng đồng bằng màu mỡ bên sông Nile. Ở bờ Đông là “thành phố của đền đài nguy nga” bởi nơi đây có những ngôi đền có thể sánh với kim tự tháp về sự vĩ đại và nghệ thuật điêu khắc tráng lệ, hội họa lộng lẫy. Người Ai Cập cổ đại tôn thờ thần Amun (thần Mặt trời) nên dân cư Luxor đã xây dựng những ngôi đền vô cùng to lớn, cầu kỳ. Kỳ vĩ nhất là quần thể đền Karnak được xây dựng ròng rã trong hơn 1.300 năm, qua 30 triều đại pharaon, đặc biệt là thời kỳ của nữ hoàng Hatshepsut nổi tiếng. 

Ấn tượng nhất ở đền Luxor là hàng cột trụ khổng lồ được điêu khắc tinh xảo với hình tượng thân cây papyrus.


Quần thể đền Karnak có bốn phần, phía bắc là khu vực thờ thần Amun và khu vực thờ thần Montu, khu vực thờ thần Mut ở phía nam và đền thờ pharaon Amenhotep IV ở phía đông. Hiện nay chỉ khu vực thờ thần Amun là mở cửa cho công chúng tham quan, đây cũng là khu vực hoành tráng nhất với các tác phẩm điêu khắc nghệ thuật tuyệt vời, hàng chục tượng đá, nhân sư, hàng trăm cột đá nặng hàng tấn cao hàng chục mét, sừng sững qua hàng ngàn năm.

Đại sảnh lớn nhất chính là niềm tự hào của Karnak với 136 cột đá khổng lồ cao hơn 20m, đường kính trên 3m được trang trí vô vàn phù điêu sinh động, rất nhiều phù điêu còn dấu tích tô màu. Đền Karnak còn lưu giữ hai cột đá Obelisk nguyên khối hình trụ nặng hàng trăm tấn được vận chuyển từ Aswan đến đây bằng đường sông.

Cuộc sống của “đô thị di sản” luôn tiếp diễn sôi động vì di sản đang sống cùng cộng đồng. Chỉ như vậy di sản văn hóa mới có giá trị và ý nghĩa trọn vẹn!

Cách đó không xa là đền Luxor cũng nằm ngay bên bờ sông Nile. So với Karnak thì đền Luxor nhỏ hơn nhưng lại có cấu trúc như một tòa thành. Trước ngôi đền còn một cột đá Obelisk cao vút được xây dựng bởi pharaon Ramesses II (cột thứ hai hiện ở Place de la Concorde tại Paris, Pháp). Lối vào chính dẫn tới khu phức hợp của ngôi đền, hai bên được trang trí bởi sáu pho tượng khổng lồ của pharaoh Ramesses II.

Ấn tượng nhất ở đền Luxor là hàng cột trụ khổng lồ được điêu khắc tinh xảo với hình tượng thân cây papyrus. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, về tổng thể đền Luxor hiện nay là sự kết hợp tôn giáo kỳ lạ của Hồi giáo, Thiên Chúa giáo và tín ngưỡng Ai Cập cổ đại.

Tượng pharaon Ramesses II tại đền Karnak


Quần thể đền Karnak và đền Luxor - những kiệt tác của thời kỳ phồn thịnh của đất nước Ai Cập cổ đại - được nối liền bằng đại lộ Nhân sư dài khoảng 3km, với hai hàng chục tượng nhân sư hai bên. Đại lộ được khai quật lại vì nằm sâu khoảng 2m dưới mặt bằng chung của thành phố. Phía sau một số tượng nhân sư là tấm hình chụp khoảnh khắc phát hiện bức tượng đó trong quá trình khai quật con đường này. Du khách không khỏi dâng trào cảm xúc khi đi trên những phiến đá hàng ngàn năm tuổi từng chứng kiến bao nhiêu vị pharaon qua lại trên đường này.

*

Bờ Tây Luxor có đền Hatshepsut. Bà là nữ pharaon đầu tiên và trị vì lâu nhất trong lịch sử Ai Cập cổ đại. Hatshepsut là một trong những người tiến hành nhiều công trình xây dựng nhất thời Ai Cập cổ đại. Ngôi đền có ba tầng, dựa vào núi và nhìn ra một không gian rộng lớn trên đường vào Thung lũng các vị vua. Đền Hatshepsut mang đậm kiến trúc La Mã bởi tính chất đối xứng hoàn hảo, hoàn toàn khác so với các ngôi đền khác ở Ai Cập. Ở sảnh chính là hàng tượng nữ hoàng Hatshepsut trong trang phục một pharaon quyền lực với hai tay bắt chéo cầm quyền trượng và chìa khóa sự sống, đầu đội vương miện. 

Đền pharaoh Hatshepsut.


Thung lũng các vị vua và hoàng hậu là khu nghĩa địa hoàng gia với hơn 60 ngôi mộ của các pharaon từ thế kỷ XVI đến XI trước công nguyên, nơi chôn cất những người quyền lực trong triều đại mới trong lịch sử Ai Cập cổ đại. Những ngôi mộ đều được đục sâu vào dãy núi đá vôi, sâu xuống lòng đất vài chục mét. Lối vào hầm mộ nhỏ tạo thành một hành lang dài ngày càng dốc xuống.

Bên trong hầm mộ được trang trí bằng những bức bích họa sống động mà màu sắc vẫn còn tươi mới sau hàng ngàn năm như hình các vị thần, pharaon, ký tự cổ, các truyền thuyết liên quan đến cái chết và sự hồi sinh… 

Trong một hầm mộ pharaon.


Thung lũng của các nữ hoàng nằm ở phía tây nam của Thung lũng các vị vua, nơi có những ngôi mộ của vợ và con pharaon. Nơi này chủ yếu là lăng mộ từ vương triều thứ 19, trong số 80 ngôi mộ thì nổi tiếng nhất là lăng mộ của nữ hoàng Nefertari. Trên đường đến Thung lũng các vị vua đi qua tượng Memnon sừng sững tại khu vực khảo cổ học ngôi đền Amenhotep rộng hàng ngàn mét vuông.

Đây là hai bức tượng khổng lồ đại diện cho Pharaoh Amenhotep III, trị vì đế chế Ai Cập trong triều đại 18. Tượng có niên đại gần 3.400 năm tuổi, cao khoảng 18m. Hai pho tượng đá ở tư thế ngồi, tay đặt lên đầu gối, gương mặt hướng về phía sông Nile. Sau khi ngôi đền bị phá hủy chỉ còn lại hai pho tượng khổng lồ tồn tại đến ngày nay nhưng cũng đã hư hỏng ít nhiều.

Đường xuống hầm mộ.


Ở Ai Cập số lượng và quy mô của di sản văn hóa quá lớn, vì vậy việc bảo vệ, bảo quản di tích chưa được đồng đều. Nhìn chung các “đô thị di sản” như Luxor đều được trùng tu và bảo quản tốt. Tuy nhiên cũng có nơi để mặc cho những du khách thiếu ý thức sờ vào các hình vẽ từ ngàn năm trước trên vách hầm mộ, trên các bức tường, cột đá… mà không có vách kính ngăn chặn. Nhiều du khách chụp hình có đèn flash trong hầm mộ dù không được phép, có người còn đứng lên các hiện vật đá để “check in”… mà không ai nhắc nhở cũng như không có phương tiện cảnh báo.

Những khu đền thờ lớn hầu như không có bảng chú thích ở từng khu vực hay tại hiện vật quan trọng, ngoài một bảng giới thiệu vắn tắt phía ngoài. Mỗi di tích đều có hàng ngàn, thậm chí chục ngàn lượt khách mỗi ngày, nhưng có nơi tổ chức đón khách chưa khoa học gây nên bất tiện cho du khách phải chen lấn để vào di tích, rồi chen chúc trong đền thờ, làm mất đi khá nhiều hứng thú và hiệu quả của việc tham quan.

Dù là những công trình bằng đá rất vĩ đại đã tồn tại hàng ngàn năm, nhưng với hàng triệu lượt du khách mỗi năm mà bảo vệ không đúng cách và cẩn thận thì di tích sẽ nhanh chóng xuống cấp, nhất là trong quá trình biến đổi khí hậu toàn cầu hiện nay.

Hình vẽ trên vách đường vào hầm mộ.


*

Ngày nay, phần lớn các “đô thị lịch sử” (historic city) - nơi chứa đựng hệ thống/quần thể di tích lịch sử văn hóa và có thể có khu định cư lịch sử (historical settlement) thường được coi là những “đô thị di sản” (heritage city). Ngoài quẩn thể di tích đã trở thành di sản thế giới, việc quy hoạch các khu định cư mới và đời sống con người hiện hữu thường chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi tính chất di sản của đô thị. Vì vậy, ngoài việc bảo tồn, trùng tu di sản (gồm yếu tố nhân tạo như công trình kiến trúc, không gian đường phố, quảng trường…) còn bao gồm việc bảo tồn cảnh quan, môi trường thiên nhiên. Đặc biệt là cuộc sống vật chất và tinh thần của cộng đồng dân cư gắn bó một cách mật thiết với những di sản văn hóa.

“Đô thị di sản là một chỉnh thể lịch sử đặc trưng, một sản phẩm của nền văn minh đô thị, kết hợp hữu cơ các thành tố vật chất và tinh thần, kiến trúc và văn hóa, trong sự hòa quyện với thiên nhiên, là xuất phát điểm chi phối tất thảy” (GS. Hoàng Đạo Kính). Theo định nghĩa này, đô thị di sản khác hoàn toàn với đô thị có/sở hữu di sản bởi nó nhấn mạnh tính chỉnh thể của đô thị, trong đó yếu tố vật thể và phi vật thể nằm trong mối quan hệ không thể tách rời (*)

Khu khai quật khảo cổ học trở thành bảo tàng ngoài trời.


Ngày nay các đô thị di sản ở Ai Cập đều là các thành phố du lịch sầm uất và phát triển. Du khách đến di tích tham quan còn có thể mua rất nhiều đồ lưu niệm thể hiện văn hóa Ai Cập cổ đại, làm từ đá vôi, giấy papyrus, khăn, quần áo từ vải lụa đồ thêu với màu sắc, hoa văn lấy từ những hình vẽ và kiểu chữ tượng hình rất đặc trưng trong các hầm mộ.

Không chỉ thế, du khách còn có thể đi du thuyền trên sông Nile ngắm hoàng hôn, bay trên khinh khí cầu ngắm bình minh toàn cảnh quần thể di tích, đi xe ngựa tham quan từ khu phố cổ đến khu phố hiện đại, mua sắm trong chợ truyền thống đầy màu sắc hay trung tâm thương mại, cửa hàng sang trọng… Và nếu trùng các dịp lễ hội, du khách sẽ không ngần ngại hòa mình với cộng đồng trong không khí náo nhiệt mà linh thiêng tại những đền đài cổ xưa. 

Tác giả trước hàng tượng Hatshepsut


Dù còn một số hạn chế nhưng khi đến các đô thị di sản ở Ai Cập như Cairo, Aswan, Alexandria hay Luxor, tôi đều được chiêm ngưỡng quần thể các công trình thể hiện sự hùng mạnh và huy hoàng của Ai Cập cổ đại đang được người dân bảo vệ và tôn trọng.

Hàng ngàn năm đã trôi qua, bao nhiêu thế hệ dân cư đã sinh sống ở đây và góp phần gìn giữ đền đài lăng mộ, và như một quy luật, cuộc sống hiện tại tiếp tục ngay bên cạnh, bên trên di tích lịch sử, không loại trừ nhau mà cùng nhau tồn tại và phát triển. Cuộc sống của “đô thị di sản” luôn tiếp diễn sôi động vì di sản đang sống cùng cộng đồng.

Chỉ như vậy di sản văn hóa mới có giá trị và ý nghĩa trọn vẹn!

 Bài và ảnh: Nguyễn Thị Hậu

_______________

(*) Không dễ để trở thành đô thị di sản (PGS-TS-KTS. Khuất Tân Hưng, Người Đô Thị số 115)

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.