Hà Nội in hằn những ‘dấu vân tay’ độc bản

Đi tìm “dấu vân tay” của phố

Nhà văn Nguyễn Trương Quý trải lòng, bản thảo ban đầu vốn mang một cái tên rất đỗi đời thường và có phần duy lý – Hà Nội những cuộc điền dã. Nhưng trong quá trình thẩm thấu, những biến chuyển âm thầm của phố xá, cái tên Dấu vân tay của phố đã tự nhiên bật ra như sự kết tinh hữu cơ và đầy duyên nợ.

Các diễn giả cùng mở ra những không gian hoài niệm sâu lắng về Kinh kỳ xưa.

Lật lại những trang lịch sử, Hà Nội đã trải qua vô số lần thay đổi ranh giới hành chính từ các triều đại phong kiến cho đến thời kỳ hiện đại. Nhà văn Nguyễn Trương Quý nhận ra, những bản đồ hành chính có thể thay đổi theo thời gian, nhưng các ranh giới văn hóa, các không gian và cảnh quan văn hóa mới chính là cốt tủy làm nên bản sắc của một khu phố.

Nhắc đến Hà Nội, người ta không chỉ nhớ đến một tọa độ trên bản đồ, mà trong đầu lập tức hiện lên những khung cảnh rất đặc thù. Đó là những “quân khu” thân thương trong tâm trí bao thế hệ như Lý Nam Đế, Chợ Mơ, Năm Đồng, hay “xóm liều” Thanh Lương, Thanh Nhàn...  

Chính những khung cảnh nhà cửa, những lớp vật chất hữu hình ấy qua năm tháng đã nhào nặn nên phong tục, lối sống, để rồi cô đọng lại thành các giá trị văn hóa và sinh ra những sản phẩm văn chương, nghệ thuật. Từng khu vực của Hà Nội, như mười ngón tay trên một bàn tay, đều sở hữu một “vân tay” riêng biệt.  

Nhà văn Nguyễn Trương Quý chia sẻ về những miền ký ức Hà Nội xưa.

Theo dõi hành trình văn học của Nguyễn Trương Quý từ tác phẩm đầu tay Tự nhiên như người Hà Nội, TS Trần Ngọc Hiếu, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhận thấy ở tác giả có bước chuyển mình đầy ngoạn mục. Nếu ở những tác phẩm đầu tiên, Nguyễn Trương Quý là người quan sát, miêu tả đời sống thị dân bằng sự bao dung và rộng lượng, để không rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa hoài cựu, thì càng về sau, Nguyễn Trương Quý đã trở thành một người kể những “vi lịch sử” tỉ mỉ và tha thiết về Hà Nội.

TS. Trần Ngọc Hiếu nhấn mạnh, Hà Nội trong Dấu vân tay của phố không đơn thuần là một không gian địa lý được tổ chức bởi các yếu tố vật chất. Hà Nội đã thực sự trở thành một nơi chốn. Hai khái niệm ấy vốn không đồng nhất: không gian chỉ là cách con người bài trí vật chất và xã hội, còn nơi chốn lại gắn liền với trải nghiệm sống sâu sắc của con người, nơi có những câu chuyện, những ấn tượng hằn sâu vào tâm trí.

Dấu vân tay của phố – tấm căn cước văn hóa Kinh kỳ.

Dù ngoài đời Nguyễn Trương Quý là một người rất xê dịch, nhưng khi bước vào thế giới của trang văn, tác giả dường như chưa từng rời bước khỏi thành phố này. Hà Nội nuôi dưỡng tình yêu trong lòng người chính bởi sự quen thuộc dịu dàng nhưng lúc nào cũng ẩn chứa biết bao bí mật chờ đợi được khám phá.

Từ lụa đỏ, áo xanh đến sắc nâu khổ hạnh

Qua từng trang viết trong Dấu vân tay của phố, Hà Nội hiện lên như một bảng màu sống động, nhưng cũng trầm mặc và đầy chiều sâu hoài niệm. Trong cuộc trò chuyện, khi bàn về bài viết Hàng Đào lụa đỏ, Hàng Ngang áo xanh, nhà văn Nguyễn Trương Quý đã gợi mở về những ấn tượng sắc màu của mảnh đất Kinh kỳ.

Nhà văn bày tỏ, màu sắc của Hà Nội thường gợi nhớ đến những bức tranh của các họa sĩ Trường Mỹ thuật Đông Dương xưa. Ở đó, người ta bắt gặp sắc nâu mộc mạc của những con đường đất đỏ, quyện cùng sắc xanh lục mút mắt của cây lá dưới ánh sáng nhiệt đới chói chang. Đó là một gam màu ấm áp, nhuần nhị, mang chiều sâu kết nối bền chặt với quá khứ.

Phố xá Hà Nội giăng mắc những sắc màu đỏ, xanh, nâu đong đầy ký ức. Ảnh: Tư liệu

Những nếp nhà ống hun hút lặng lẽ đứng đó như một biểu tượng hoài niệm của Kinh kỳ. Ảnh: Victor Fraile Rodriguez

Nối dài dòng lịch sử, phố xá Hà Nội xưa từng được định danh bằng chính màu sắc của sản vật. Ít ai nhớ rằng, xưa kia từng có hai con phố chuyên bán hàng nâu để nhuộm vải thâm là phố Hàng Nâu (đoạn Trần Nhật Duật ngày nay) và phố Thợ Nhuộm. Gam màu thâm, màu nâu bình dị ấy từng là phổ màu ngự trị đời sống.

Đặc biệt, như trong Dư địa chí của Nguyễn Trãi vào thế kỷ XV từng ghi, Hàng Đào vốn có tên là “Hàng Đào xích nhiễm” – nghĩa là phố Hàng Đào nhuộm điều. Ngay cạnh đó, phố Hàng Ngang từng mang tên phố Đường Nhân, nơi những thương nhân Quảng Đông sinh sống và kinh doanh những xấp vải mang màu xanh cổ chim biếc. Sắc đỏ thắm của Hàng Đào và sắc xanh biếc của Hàng Ngang khi đứng cạnh nhau, đã dệt nên một biểu tượng phồn vinh, sầm uất bậc nhất của phố cổ Hà Nội.

Trầm ngâm trước những sắc màu mang dấu ấn lịch sử ấy, TS. Trần Ngọc Hiếu bổ sung, nếu phải chọn một màu sắc duy nhất để gọi tên Hà Nội trong tâm tưởng mình, ông không ngần ngại chọn màu nâu. TS. Trần Ngọc Hiếu tâm sự, mỗi lần đọc câu thơ dữ dội và man dại của Trần Dần: “Cây bàng thổ huyết một chậu đỏ lá... Phố bàng ho xù xụ heo may”, hình ảnh những chiếc lá bàng đỏ rực giữa nền ngói nâu trầm, u uẩn của mùa đông Hà Nội lại hiện lên đầy ám ảnh. Vẻ đẹp của Hà Nội trong ký ức ông chính là vẻ đẹp xuất phát từ sự thiếu chịu, khổ hạnh, nhưng đong đầy nghĩa tình.

Sắc đỏ cây bàng nhuộm thắm góc phố cũ. Ảnh: Tư liệu

Bản sắc thị dân qua những nốt trầm

TS. Trần Ngọc Hiếu cho rằng, cái đẹp khổ hạnh của Hà Nội sở dĩ có thể hằn sâu vào tâm tưởng bao thế hệ là nhờ sự nâng niu, ghi nhận của các thực hành nghệ thuật. Ông nhắc đến mốc thời gian năm 1984, khi triển lãm tranh đầu tiên của danh họa Bùi Xuân Phái được tổ chức. Những nét vẽ Phố Phái nhỏ bé, liêu xiêu đã đối thoại lại với những diễn ngôn thủ đô lung linh thuần túy. Nó đáp ứng nhu cầu khôi phục lại bản sắc thị dân của Hà Nội sau những năm tháng dài bị kìm nén bởi chiến tranh.

Huế giữ cho mình hào quang đài các của một Cố đô. Sài Gòn mang bóng dáng rực rỡ, tân thời của Hòn ngọc Viễn Đông. Bản sắc thị dân Hà Nội lại chọn cho mình lối đi riêng. Đó là một bản sắc được định hình bằng sự nhỏ bé, tiết chế, nhưng ẩn chứa sức sống âm thầm, nhẫn nại đến kỳ diệu.

Phố Phái chạm vào vẻ đẹp dạt dào tình Kinh kỳ. Ảnh: Tư liệu

Đồng cảm với nhận định đó, nhà văn Nguyễn Trương Quý chia sẻ, mô hình khu tập thể vốn dĩ là một giải pháp kiến trúc rất nhân văn. Nó mang lại cơ hội sở hữu không gian sống bình đẳng cho con người trong một giai đoạn lịch sử gian khó. Trải qua thời gian, những căn hộ ấy dần bị cơi nới, biến dạng và phải đối mặt với vô vàn bất tiện sinh hoạt từ việc dùng chung nhà vệ sinh cho đến diện tích chật hẹp chỉ vài chục mét vuông. Thế nhưng, chúng vẫn trở thành những “phức hợp sống” mang tính đặc sản riêng có của Hà Nội.

Nhà tập thể đong đầy ký ức nhẫn nại của phố xưa. Ảnh: Báo Nhân dân

Sự chung sống, chia sẻ và nhẫn nại qua bao năm tháng giữa những nếp nhà ấy đã biến các khu tập thể thành miền di sản ký ức vô giá. Nơi đó lưu giữ trọn vẹn tình người, nếp sinh hoạt đời thường vừa thương tâm, vừa buồn cười nhưng cũng vô cùng lãng mạn. Đó là nơi mà dù thời gian có trôi đi, những giá trị nhân văn vẫn lặng lẽ đọng lại dưới những lớp vôi vàng xỉn màu rêu.

Biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, nhà văn Nguyễn Trương Quý giao lưu cùng độc giả.

Hà Nội hôm nay đang thay đổi từng ngày, khoác lên mình những màu sắc phồn hoa sặc sỡ hơn cùng nhịp sống Gen Z sôi động. Thế nhưng, những “dấu vân tay” độc bản của phố xá Kinh kỳ vẫn trầm mặc lưu lại trên từng góc rêu phong, từng nếp nhà cổ kính. Tác giả mong muốn, cuốn sách sẽ giúp mỗi bạn đọc chậm lại một chút, để cảm nhận đời sống xung quanh một cách sâu sắc và trọn vẹn.

Bài: Đoan Túc - Ảnh: BTC