Bao giờ phục dựng di sản Ba Son?

Chiều mưa Sài Gòn cuối tháng 7 sùi sụt. Một trung niên và một lão niên lần bước dọc bờ sông dưới chân cầu Ba Son, săm soi đi tìm một thứ gì đấy. Nó to lắm, phải còn chứ! Ông Đỗ Thái Bình chép miệng, những nếp nhăn trên trán rung rung như ẩn hiện làn sóng xưa của ký ức chưa phai mờ. Nó là gì? Có giá trị như thế nào mà người kỹ sư đóng tàu, cũng là nhà nghiên cứu lịch sử, phải đi tìm?

Cầu tàu Ba Son. Ảnh tư liệu: Trung Dũng

Đâu rồi chứng tích xưa bắt kịp thời đại?

Ông cụ ngoài 80 vẫn dẻo dai lạ kỳ, đi đầu, săm soi từng đoạn mặt đường và vỉa hè bê tông mới toanh. Kể cả từng bụi cây và từng chiếc cột dây neo còn sót lại bên kè đá. Cả một dải đất trên dưới một cây số, từ chân cầu đến rạch Thị Nghè đang biến đổi vùn vụt. Tuy đoạn sông Sài Gòn trong xanh còn đó nhưng trên bờ đã mọc lên sừng sững một tòa nhà chọc trời. Nối tiếp là chuỗi biệt thự hai tầng thiết kế đồng dạng, im lìm.

Và rồi xa xa, ngút ngàn một dãy nhà chọc trời khác, ốp kính đen trông giống những thùng ổ cứng máy tính lạnh lẽo, xếp hàng thẳng tắp. Lạ thay, khu công xưởng mênh mông, tấp nập tàu thuyền ra vào mười năm trước nay đã trở thành khu cao ốc thương mại và nhà ở cao cấp đồ sộ!

Kỹ sư Đỗ Thái Bình ngắm nhìn đoạn bờ sông tìm kiếm dấu tích ụ tàu.

Chúng tôi không khỏi bồi hồi nhớ đến khu nhà máy công nghiệp lâu đời nhất Việt Nam. Đó là nhà máy mang tên chính thức thuở ban đầu: Arsenal de Saigon - Công xưởng Hải quân Sài Gòn - nhưng người dân quen gọi “Ba Son” ⁽¹⁾. Tại đây trên diện tích lên đến 25 ha từng có nhiều nhà xưởng và những giàn cần cẩu bề thế, bên cạnh những chiến thuyền, thương thuyền to lớn. Nổi bật là hai ụ tàu, nơi thoát nước ra và dẫn nước vào dễ dàng - một phương tiện không thể thiếu của những shipyard -  xưởng đóng tàu hàng đầu. Hóa ra đây là “cổ vật” lớn lao nhất của Ba Son mà ông Bình muốn tìm lại. Từ 50 năm trước, ông từng nhiều lần vào làm việc tại đây và am tường rất chi tiết về ụ tàu cũng như lịch sử của nhà máy.

Ông nói vào năm 1862, khi hải quân Pháp tiếp quản thủy xưởng của nhà Nguyễn, họ bắt đầu làm một ụ tàu nhỏ mang tên Antoine, dài khoảng 50m. Nhưng 20 năm sau người Pháp tính toán làm một ụ tàu lớn hơn gấp ba lần - dài 166m để có thể chứa được những con tàu dài nhất thế giới thời ấy (ông kể vanh vách: điển hình là tàu Etruria của hãng Cunard - Anh quốc, dài 158m). Ụ tàu vượt trội như thế xây dựng mất 4 năm từ 1884 - 1888, là tác phẩm kỳ vĩ của các chuyên viên Pháp và thợ thuyền Việt. Hơn nữa nó còn được sử dụng xuyên suốt hơn 100 năm sau. 

Ụ tàu khi ngập nước

...Và khi cạn nước. Ảnh tư liệu.

Ông Bình nhấn mạnh ụ tàu 1888 của Ba Son không chỉ thể hiện tầm vóc của nhà máy mà còn nói lên giá trị của Sài Gòn - một đại cảng thị có thương cảng và quân cảng hiện đại với đầy đủ phương tiện đóng tàu và sửa chữa tàu, mau chóng bắt kịp nhu cầu giao thương và hàng hải của thế giới. Hơn nữa Ba Son là một nhà máy liên hợp với nhiều cơ xưởng chuyên về cơ khí, đúc, mộc, điện, điện tử có thể làm và sửa chữa tàu thuyền từ vỏ tàu, máy nổ, buồm và nhiều trang thiết bị hàng hải. Ba Son còn tham gia làm vũ khí và nhiều sản phẩm dân dụng khác. Nơi đây ngay từ khởi thủy là cơ sở công nghiệp hiện đại hùng hậu đầu tiên của Việt Nam và cả Đông Dương. 

Hai ụ tàu lớn và nhỏ - chứng tích tiêu biểu cho Ba Son đâu rồi? Đương nhiên chúng phải nằm sát bờ sông và chẳng phải là những công trình nhỏ nhoi, vậy mà sau một tiếng đồng hồ tìm kiếm, ông Bình và tôi không nhận ra một dấu vết nào của ụ tàu. Chúng tôi hỏi một số công nhân đang đi lại tại đây thì ai nấy đều lắc đầu nói không biết. Có người bảo nghe mang máng khi xưa đây là nhà máy Ba Son và có ụ tàu, song đến giờ chưa biết cụ thể thế nào. 

Trời bắt đầu mưa nặng hạt mà cuộc tìm kiếm chưa ra kết quả. Một hồi lâu, ông Bình bùi ngùi đứng lặng yên bên bờ sông trong mưa. Ông nói đầy tiếc nuối: “Tớ nhớ có xem một video trên YouTube về công trình xây dựng nhà ga Metro Ba Son, trong đó còn thấy rõ một ụ tàu mà! Sao người ta không giữ nó lại, vừa bảo tồn như một di tích lịch sử, vừa sử dụng làm hồ nước như một công trình văn hóa - nghệ thuật?”.

Toàn cảnh bờ sông nơi từng là bến tàu nhà máy Ba Son

Chẳng lẽ chỉ còn nhà xưởng hoang tàn?

Tôi đã tìm xem đoạn video ông Bình nói. Đúng là có đoạn video đó nhưng xuất hiện trên YouTube cách đây 5 năm rồi ⁽²⁾. Cảm ơn người quay video và đưa lên cho thấy di tích một ụ tàu, tràn ngập nước, chưa rõ ụ tàu lớn hay nhỏ, giữa khung cảnh công trường xây dựng ga Metro ngổn ngang máy móc và gạch đá.

Theo như hình ảnh video, vị trí ụ tàu nằm sát bờ sông, gần hai nhà xưởng cũ còn tồn tại sau khi nhà máy đã di dời. Khoảng thời gian đó có dịp đi khảo sát bờ sông Sài Gòn bằng ca nô và đi bộ khảo sát đường hầm Metro từ ga Bến Thành đến Ba Son, tôi cũng chứng kiến hình ảnh tương tự.

Thế nhưng vào tháng 12.2024, khi đi cùng một đoàn của VTV quay phim tuyến Metro sắp khánh thành, lúc ra ngoài cửa ga Ba Son, tôi chỉ thấy một bãi cỏ ngút ngàn ở vị trí từng là ụ tàu. Còn hiện tại nơi đây đang là công viên, vẫn đang chỉnh trang, cùng cầu tàu của trạm Water bus mới xây dựng.

Bên trong một nhà xưởng hoang tàn.

Hai nhà xưởng chưa bị “hô biến” nhưng chưa rõ lối vào ở đâu vì cả hai đều có hàng rào và bụi cây che chắn. Vào một ngày khác trở lại đây để tìm kiếm tiếp dấu tích của Ba Son, tôi tình cờ được một người chỉ cho lối vào cái nhà xưởng bên tay phải. Đường đi nhỏ hẹp, cây lá mọc um tùm, rác rưởi vương vãi. Nhưng vào đến bên trong, thật bất ngờ, tôi trông thấy một không gian nhà xưởng rộng khoảng 400m², có trần thật cao, phải đến 7 - 8m. Mái nhà phần lớn lợp ngói nâu đỏ, còn lại là tôn xi măng, được chống đỡ bằng các giàn cột kèo thép. Một số đoạn để hở, chắc khi xưa lợp kính để lấy sáng.

Xưởng chia ra khoảng 10 gian, dấu tích là các cột lớn, một số để lộ các viên gạch “đặc ruột”, rắn rỏi. Trên các bờ tường giáp mái là các đoạn hàng rào bằng gỗ hình mắt cáo. Tất cả mang dáng dấp của một nhà xưởng cổ điển có quy mô lớn, chứa đựng nhiều máy móc và công nhân. Dường như đây là xưởng cơ khí nơi Chủ tịch Tôn Đức Thắng từng làm thợ và hoạt động cách mạng, nay đã xếp hạng là di tích quốc gia. Song nhìn cảnh hoang tàn của nhà xưởng, tôi càng thêm ngậm ngùi như khi đi tìm dấu vết ụ tàu. 

Than ôi, nhà máy Ba Son một thời lừng lẫy mà chứng tích chỉ còn lại bấy nhiêu và cô quạnh như thế sao? 

Đừng để bảo tàng trên… giấy

Xem lại các thông tin liên quan việc phá bỏ và di dời nhà máy Ba Son để làm khu thương mại và dân cư cao cấp trong hơn 10 năm qua, chúng ta nhận ra từ rất sớm đã có nhiều người lên tiếng cứu giữ di sản có một không hai này. Tại một cuộc tọa đàm năm 2012, ông Ngô Long Minh - nguyên Tổng giám đốc Xí nghiệp Liên hợp Ba Son đề nghị giữ toàn xưởng cơ khí Ba Son và cả ụ tàu cổ vì “ụ tàu chính là trái tim của nhà máy đóng tàu, không có ụ tàu thì xưởng này không còn là xưởng đóng tàu nữa”. Còn nhà khảo cổ Lê Xuân Diệm thì dứt khoát yêu cầu: “Chúng ta cần phục nguyên xưởng đóng tàu thời Pháp, phục nguyên được thủy xưởng thời Nguyễn trước đó nữa thì tốt” ⁽³⁾. 

Tuy vậy, sau đó nhà máy Ba Son vì nhiều lý do vẫn phải di dời và cho đến 10 năm sau, năm 2022, chính quyền thành phố chỉ có thể lập “Dự án tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử quốc gia Địa điểm lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng (tại Xí nghiệp Liên hợp Ba Son)” để trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định. Theo đó, chính quyền sẵn sàng tu bổ, bảo tồn theo nguyên trạng triền nề 1918 và ụ tàu nhỏ 1863; tôn tạo nhà xưởng (xưởng cát); tu bổ, gia cố khối nhà xưởng vũ khí và xưởng điện tử; tôn tạo sân vườn cảnh quan tổng thể di tích; xây dựng cổng và hàng rào; đầu tư hoàn chỉnh trang thiết bị làm việc và trưng bày. Khuôn viên di tích chỉ chiếm khoảng 6.000m², nội dung trưng bày tập trung vào các chủ đề lịch sử hình thành nhà máy; Ba Son trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và Ba Son - cái nôi của ngành đóng tàu Việt Nam. Đề án đặt mục tiêu hoàn thành vào quý I.2025 ⁽⁴⁾. 

Dấu tích “xưởng điện tử” trên nóc một nhà xưởng của nhà máy Ba Son cũ, bị kẹp giữa hai cao ốc mới thì còn đâu là cảnh quan di sản?

Nhưng rồi đến nay, chưa rõ vì sao đề án vẫn còn trên… giấy. Trong lúc các tòa cao ốc chót vót và ga Metro đã hoàn thành thì ụ tàu và nhà xưởng - dấu tích hiếm hoi còn lại của Ba Son đã trở nên hoang phế. Thật là một sự tương phản trớ trêu! 

Buồn thay, sau bao nhiêu bài viết, tọa đàm, hội thảo, kiến nghị, việc giữ gìn dấu tích và phục dựng di sản Ba Son vẫn chưa được đáp ứng. 

Tuy nhiên, hiện vẫn có một hướng ra tích cực hơn cho cuộc đấu tranh cứu giữ phần còn lại của Ba Son. Gần đây các nhà lãnh đạo mới của thành phố đã quyết đoán và kiên định chủ trương không xây khu thương mại và dân cư tại khu biệt thự số 1 Lý Thái Tổ, bến tàu Nhà Rồng - Khánh Hội và khu bến tàu Nhà Rồng - Khánh Hội mà thay vào đó là xây dựng công viên văn hóa - lịch sử bằng phương thức xã hội hóa. 

Thiết nghĩ đường hướng nhân văn ấy cần áp dụng cho Ba Son và những cảnh quan cùng kiến trúc độc đáo có nguy cơ bị xóa bỏ hay biến dạng. Nhà nước hoàn toàn có thể quy định các nhà đầu tư phải có giải pháp kỹ thuật cũng như tài chính để giữ nguyên gốc hay phần chính yếu của các vật thể và công trình mang tính di sản. Đặc biệt là việc xây dựng các góc lưu niệm, nhà lưu niệm, phòng trưng bày, kể cả bảo tàng phù hợp với các công trình trên để duy trì cái cũ hay đẹp ngay bên cái mới mẻ. 

Trước khi xây dựng các cơ sở hạ tầng và các công trình lớn như Metro, đường sắt, đường bộ, đường hầm, các nhà đầu tư phải khảo sát kỹ lưỡng các công trình xây dựng đã có, nền đất và cảnh quan chung quanh. Có như thế mới tránh được những thiệt hại về di sản cho xã hội, tạo được sự đồng thuận, ủng hộ từ người dân. 

Các nhà đầu tư cần ý thức việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản cũng là nghĩa vụ và quyền lợi của chính mình. Sẽ rất vui nếu nhà đầu tư, doanh nghiệp cùng người dân đang kinh doanh và sử dụng địa ốc ở khu nhà máy Ba Son cũ có thể chung tay góp ý và góp tiền cùng chính quyền hoàn thành nhanh đề án tu bổ, phục dựng di tích. Thậm chí, nhà nước nên mời gọi tư nhân đấu thầu xây dựng khu di tích văn hóa - lịch sử tại đây cũng như những nơi khác, một cách sáng tạo và hiệu quả hơn nữa so với các đề án trước đây!  

Bài và ảnh: Phúc Tiến 

__________________

⁽¹⁾ Tên Ba Son có hai cách giải thích: hoặc là biến âm từ “Basin” tiếng Pháp (ụ tàu), hoặc từ tên một người thợ Việt Nam có ảnh hưởng thuở đầu
⁽²⁾ https://www.youtube.com/watch?v=GEbAVY66BII. Bài báo Rêu phong cỏ dại mọc quanh di tích ụ tàu Ba Son đăng Znews 23.1.2024 cũng đưa nhiều hình ảnh cho thấy ụ tàu chưa bị lấp nằm phía trước hai nhà xưởng cũ: https://lifestyle.zingnews.vn/reu-phong-co-dai-moc-quanh-di-tich-u-tau-ba-son-post1456424.html
⁽³⁾ https://tuoitre.vn/can-bao-ton-nguyen-trang-thuy-xuong-ba-son-508027.htm
⁽⁴⁾ https://nguoidothi.net.vn/tp-hcm-du-kien-chi-230-ty-dong-tu-bo-di-tich-lich-su-ba-son-37605.html.