Thỏa thuận Bắc Cực 2026: Bài toán chủ quyền và tham vọng Mỹ

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen, giữa, Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen, phải, và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại lễ ký kết. Ảnh: Mads Claus Rasmussen/Ritzau Scanpix/AP

Ngày 22.9, bên lề Kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York, Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen đã chính thức ký kết Thỏa thuận An ninh Bắc Cực liên quan đến băng đảo nằm ở phía Bắc Đại Tây Dương.

Sự kiện được đánh giá là cột mốc lịch sử, chấm dứt chuỗi tranh cãi ngoại giao gay gắt kéo dài nhiều tháng qua giữa Washington và các đồng minh châu Âu. Thay vì những kịch bản đối đầu hay đe dọa sáp nhập đơn phương, thỏa thuận đã kiến tạo một phương thức hợp tác phòng thủ ba bên hoàn toàn mới. Mô hình này vừa củng cố vị thế an ninh của Mỹ tại khu vực Tây Bán Cầu, vừa tôn trọng toàn vẹn chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của cộng đồng người bản địa Greenland.

"Thỏa thuận này mang lại lợi ích cho Hoa Kỳ. Nó cũng có lợi cho Greenland, Đan Mạch, liên minh NATO và do đó, có lợi cho cả châu Âu. Chúng ta đang củng cố an ninh chung, tăng cường khả năng răn đe chung, khẳng định vị thế của mình trước các đối thủ, và chúng ta đang cùng nhau thực hiện điều đó," Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen phát biểu.

Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen cho biết thỏa thuận này giúp gia hạn Hiệp định Quốc phòng năm 1951 đến năm 2026.

"Đối với Greenland, đây không chỉ là thỏa thuận “về” chúng tôi; mà còn là thỏa thuận “cùng” chúng tôi,” ông Nielsen nói, và giải thích thêm thỏa thuận này tính đến lợi ích của người dân, các quyền, sinh kế và sự phát triển của Greenland.

"Thỏa thuận này sẽ xóa tan mọi nghi ngờ, cả ở hiện tại lẫn tương lai, về việc Greenland dành lòng trung thành cho ai," ông nói, đồng thời nhấn mạnh rằng Greenland sẽ tiếp tục là "người bạn kiên định" của Mỹ và là một phần của liên minh phương Tây. “Đây là một thỏa thuận mang tính lịch sử" và "đôi bên cùng có lợi.”

Nhà máy điện Nuuk, nằm tại khu vực bến cảng ở Nuuk, Greenland, hòn đảo với 4/5 diện tích phủ băng tuyết. Ảnh Anadolu Ajansı

Từ tham vọng "mua đảo" đến chiến thuật áp lực

Nguồn cơn của cuộc tranh luận nhen nhóm từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông Donald Trump, khi ông công khai đề xuất Mỹ sẽ "mua lại Greenland" từ Đan Mạch như một "thỏa thuận bất động sản quy mô lớn". Ý định này từng bị giới chức Đan Mạch và chính quyền tự trị Greenland thẳng thừng bác bỏ, chỉ trích là "phi lý" và "xúc phạm người dân bản địa".

Bước sang năm 2026, các tuyên bố từ phía Washington tái xuất hiện với mức độ gia tăng áp lực cao hơn. Bằng chiến thuật đàm phán mỏ neo, Tổng thống Trump liên tục đưa ra các phát ngôn cứng rắn tăng quyền kiểm soát, áp thuế hoặc dùng các biện pháp trừng phạt ngoại giao nếu Mỹ không đạt được lợi ích tại hòn đảo. Dù tạo ra làn sóng tranh cãi dữ dội, chiến thuật áp lực tối đa này cuối cùng đã nắn dòng cuộc đối thoại từ nguy cơ thâu tóm lãnh thổ trở thành một cuộc thương lượng thực chất về nâng cấp an ninh quốc phòng.

Vài ngày trước lễ ký kết chính thức, Tổng thống Donald Trump và các lãnh đạo Đan Mạch đã thông báo sơ bộ trên mạng xã hội về việc đạt được thỏa thuận khung. Thông tin này giúp hạ nhiệt không khí căng thẳng.

Tại Greenland, sự lo âu của người dân địa phương phần nào được giải tỏa, dù làn sóng biểu tình mang thông điệp "Hands off Greenland" (Hãy để Greenland yên) vẫn kéo dài đến ngày 18.9.2026. Đại diện chính quyền Nuuk khẳng định kết quả này gạt bỏ nỗi sợ bị tước đoạt lãnh thổ hay mất đi bản sắc văn hóa bản địa.

Trong khi đó, làn sóng chỉ trích gay gắt từ giới chính trị châu Âu và các thành viên khối NATO trước đó gần như hạ nhiệt. Tổng thư ký NATO Mark Rutte cùng lãnh đạo các nước thành viên đã tỏ thái độ hoan nghênh thỏa thuận, xem đây là bước đi thiết thực giúp gia tăng sức mạnh phòng thủ chung mà không gây sứt mẻ liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Lợi ích ba bên sau ký kết

Thỏa thuận mới được cho là một bước nâng cấp sâu sắc Hiệp ước Quốc phòng 1951 giữa Mỹ và Đan Mạch với các điều khoản cốt lõi. 

Về phía Mỹ, Washington có quyền mở rộng sự hiện diện quân sự, thành lập 2 căn cứ mới tại đảo; tích hợp Greenland vào hệ thống phòng thủ tên lửa "Golden Dome" (như Tổng thống Trump từng tuyên bố); đồng thời sở hữu quyền phủ quyết đối với các khoản đầu tư nhạy cảm đến từ các quốc gia ngoài khối NATO/EU. Đổi lại, Mỹ sẽ chi trả ngân sách hiện đại hóa hạ tầng quân sự và cam kết tôn trọng chính sách xã hội, lối sống bản địa.

Đối với Đan Mạch, Copenhagen bảo toàn 100% chủ quyền lãnh thổ theo luật pháp quốc tế và tránh được một cuộc khủng hoảng ngoại giao thù nghịch với Mỹ, dù chấp nhận mở rộng dấu chân quân sự của Mỹ trên vùng lãnh thổ tự trị.

Về phía Greenland, người dân được đảm bảo tuyệt đối quyền tự quyết dân tộc, đồng thời nhận các khoản đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng và hỗ trợ kinh tế song phương từ Mỹ. Thỏa thuận cũng quy định rõ: nếu trong tương lai Greenland tuyên bố độc lập khỏi Đan Mạch, hòn đảo vẫn bắt buộc phải ở lại khối NATO và duy trì liên minh an ninh với Mỹ.

Việt hóa, thiết kế lại sơ đồ do Claude AI  thực hiện.

Lan Chi (Tổng hợp từ AP, Reuters, The Guardian, Al Jazeera))