5 cách cứu và giữ di sản

 05:56 | Thứ tư, 30/08/2017  0
Chẳng lẽ, chỉ có thể thương tiếc những kiến trúc và cảnh quan hay, đẹp của Sài Gòn, Huế, Hà Nội và nhiều thành phố, vùng đất khác đang biến đổi và lụi tàn vì những “cơn lốc kim tiền” và nỗi u mê dại dột? Chẳng lẽ, chỉ dừng lại ở những ý kiến, tham luận, bài viết mà không thể có những hành động thiết thực hơn để cứu lấy ký ức của đô thị, ký ức của văn hóa và văn minh từng địa phương và cả quốc gia?

Thử nghĩ một số việc cần làm ngay để cứu và giữ di sản, trước nhất là các kiến trúc và cảnh quan độc đáo, do các thế hệ trước xây đắp và trao lại thế hệ hôm nay.

Một - Coi di sản là kinh tế

Paris, London, Roma, Washington và nhiều thành phố từ Tây sang Đông từ lâu rồi, và gần đây là Singapore và Hàn Quốc, đã và đang thành công trong việc tôn vinh những lâu đài, thành quách, phố cổ, nhà xưa. Không những thế, họ còn làm ra tiền từ những di sản kiến trúc, cảnh quan, lối sống đầy cá tính riêng trong lúc “thế giới phẳng” tưởng chừng san phẳng các dị biệt.

Tiền đến từ di sản không đơn thuần là tiền bán vé tham quan mà còn là thu nhập của toàn ngành du lịch và thương mại. Đồng thời, “đầu máy di sản” còn kéo theo một loạt ngành nghề liên quan bảo tàng, xây dựng, thiết kế, giao thông và kể cả đào tạo. Đặc biệt, ngành xây dựng và kinh doanh địa ốc, kinh doanh bán lẻ đã coi di sản là một trong những yếu tố làm tăng giá trị bất động sản (1). Người ta thích thú được sống, được làm việc và đi lại ngay bên trong hoặc bên cạnh các tòa nhà xưa, các góc phố, khu phố, quảng trường cổ xưa, nhiều dấu tích lịch sử. Nhiều nước đã có quy hoạch khu phố trung tâm văn hóa - lịch sử riêng biệt (Civic District), để phân biệt với khu phố trung tâm kinh doanh - thương mại (Central Business District - CBD). Tuy nhiên, ngay tại CBD vẫn có thể đan xen nhiều tòa nhà xưa, nhiều kiến trúc xứng đáng văn vật. Và do vậy, càng làm tăng giá trị thương mại và nhân văn của CBD.

Nhà ga xe lửa ở trung tâm Adelaide (Úc) trở thành casino hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc bên ngoài

Hãy coi di sản không chỉ là văn hóa mà còn là kinh tế! Và thực tế đã có “kinh tế di sản” (Heritage Economy), một thực thể và mô hình làm ăn sống động, giá trị lớn lao, một ngành kinh tế lớn đang trỗi dậy (2).

Hai - Công nhận và giám sát di sản bằng tổ chức độc lập

Việt Nam hiện có khá nhiều tổ chức, ban ngành liên quan di sản nhưng cho đến nay, việc công nhận và giám sát di sản, chưa kể việc quảng bá và tôn vinh, vẫn trong tình trạng thiếu trước hụt sau, để “lọt lưới”, mất mát rất nhiều di sản đã hoặc chưa kịp công nhận. Nguyên nhân dẫn đến tai họa này không chỉ là thiếu nhân lực, thiếu trình độ hay thiếu luật lệ. Một nguyên nhân quan trọng hơn cả là “cơn lốc kim tiền” và các “lợi ích nhóm” vẫn thường xuyên can thiệp vào lĩnh vực di sản.

Các tài phiệt địa ốc muốn “giàu xổi”, thường nhắm đến các lô đất “thịt nạc” để đưa ra những dự án mỹ miều. Qua đấy, người trình và người duyệt dự án sẵn sàng xóa bỏ những tòa nhà xưa, những dấu tích lịch sử và văn hóa để đổi lấy tiền tỷ riêng tư. Gần đây, những “nhóm lợi ích” tiền và quyền, còn công nhiên hóa phép ngay cả công viên, đồi núi, bán đảo, bãi biển xinh đẹp trở thành dự án xây dựng shopping center, cao ốc văn phòng, khu nghỉ dưỡng vô tội vạ. Chính những thế lực như thế không chỉ khéo léo hoặc thô bạo luồn lách, trốn tránh các quy định hiện hành về giữ gìn di sản mà còn tác động đến quá trình công nhận di sản.

Kinh nghiệm nhiều nước tiên tiến cho thấy chỉ có các hội đồng di sản (Heritage Council) mang tính độc lập với cơ quan nhà nước, mới có thể huy động trí tuệ và lương tâm của xã hội trong việc công nhận và giám sát các gia tài văn hóa và nguồn lợi kinh tế của di sản. Các hội đồng này là cơ quan quyền lực chứ không phải cơ quan tư vấn, đứng bên cạnh “góp ý” cho chính quyền. Nó sẽ tập hợp các chuyên gia, trí thức đủ hiểu biết chuyên môn và có dũng khí chống lại các thế lực kim tiền và ngu muội ngay từ việc đưa ra những quy định chặt chẽ về hành xử với di sản. Những hội đồng này có tiếng nói phán quyết mạnh mẽ và hiệu lực đối với bất cứ cá nhân và tổ chức nào xâm hại di sản.

Ba - Thông tin minh bạch vàquảng bá rộng rãi

Hà Nội và Sài Gòn đều đang có danh sách hàng ngàn biệt thự xưa cần giữ gìn và hàng trăm công trình kiến trúc đã được công nhận hoặc đang được khảo sát để công nhận. Thế nhưng, những danh sách này đang nằm trong ngăn kéo ở đâu đó chứ không thấy niêm yết công khai trên mạng hoặc các hình thức thông tin, quảng bá công cộng nào. Ngay cả thông tin về một số hội đồng tư vấn kiến trúc và tổ chức đặt tên đường ở nhiều địa phương mà những thành viên có quyền đề xuất và bỏ phiếu quyết định các số mệnh của những dấu tích văn hóa và lịch sử cũng thuộc loại “khó tìm”. Trong thời đại chính phủ điện tử, mỗi địa phương rất cần có ngay một website chuyên về di sản. Website này cũng chính là công cụ trực thuộc của hội đồng di sản và là “đường dây nóng” thuận tiện, dễ dàng để dân góp ý, giám sát và lên tiếng về di sản.

Hình ảnh thiết kế các khu nhà mới được trưng bày tại quảng trường thành phố Debrecen - Hungary để người dân góp ý

Ngoài những tấm bằng lộng kiếng mang tính “sắc phong” của Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch cho các di sản như hiện giờ, hãy đặt những tấm bảng công bố thông tin về lịch sử di sản (history board), bên ngoài các tòa nhà và cảnh quan đã được công nhận và xếp hạng. Thêm nữa, chính các cơ quan và người dân đang ở tại các tòa nhà xưa, cho dù chưa được công nhận và xếp hạng, vẫn có quyền và vẫn nên lập các history board. Các hội đoàn lịch sử và các trường đại học nên tiếp tay cùng người dân và nhà nước làm nên các history board đó. Website di sản, history board và nhiều hình thức thông tin di sản không chỉ góp phần quảng bá giá trị và ý nghĩa gia tài của tiền nhân mà còn góp phần răn đe những ý đồ “thôn tính”, xâm hại di sản.

Bốn - Phạt nặng và bắt bồi thường

Ở các nước tiên tiến, việc xây sửa làm tổn hại những kiến trúc và cảnh quan có giá trị đều bị phạt nặng. Trước nhất, là phạt làm lại như cũ, cho dù tốn kém gấp bội so với xây mới. Kế đến, là phạt tiền và có biện pháp chế tài lâu dài (như bất tín nhiệm, không cho tham gia xây dựng, đấu thầu) để ngăn ngừa tái phạm và có bài học cảnh báo chung. Cuối cùng, với những hành vi cố ý phá hoại, làm tổn thất di sản, gây kết quả không thể phục hồi được thì phải phạt tù. Việc phạt nặng như vậy sẽ khiến các nhà quy hoạch, các giới kinh doanh phải ý thức nhiều hơn, tham khảo tư liệu lịch sử và chuyên viên tư vấn lịch sử khi tham gia những dự án địa ốc, kinh doanh liên quan đến các di sản.

Bên cạnh sự trừng phạt bằng pháp luật, những người coi thường và xâm hại di sản hoặc tiếp tay phá hoại di sản, còn bị trừng phạt bởi dư luận và chính con cháu họ. Hãy làm history board hoặc một hình thức ghi nhận lại lịch sử nào đó, kể cả nhà lưu niệm hay bảo tàng ngay tại những công trình mới đã lỡ giẫm đạp và xóa bỏ di sản. Mai này, các chủ đầu tư thương xá Tax mới, các khu căn hộ - phức hợp thương mại trên nền thương xá Eden, nhà máy Ba Son và cảng Sài Gòn rất nên làm các góc lưu niệm hoặc bảo tàng để tôn vinh những địa chỉ ký ức vàng son. Và có thể coi đấy là góp phần bồi thường lịch sử, cho dù trễ vẫn không muộn màng!

Năm - Tin và để dân tham gia giữ và cứu di sản

Hội đồng di sản chính là một hình thức và nguồn lực quan trọng để “xã hội hóa” việc chăm lo gìn giữ di sản. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều hình thức và nguồn lực khác như các nhóm, các diễn đàn xã hội yêu lịch sử đang có mặt hàng trăm trên mạng. Sài Gòn xưa từng có Hội Cổ học Ấn - Hoa (Hội nghiên cứu Đông Dương) mà thành quả để lại ngoài bộ tạp chí nay đã trở thành kinh điển là một viện bảo tàng bề thế (nay là Bảo tàng Lịch sử ở khu vực Sở Thú Sài Gòn). Huế xưa từng có Hội Đô thành hiếu cổ, hoạt động đa dạng. Hà Nội cũng từng có hội của người nước ngoài bảo tồn phố cổ. Các thế hệ hiện đại chắc chắn còn có nhiều hình thức hội đoàn phong phú và hiệu quả hơn để không chỉ cứu và giữ di sản mà còn lan tỏa tình yêu lịch sử và niềm trân trọng những trang quá khứ hay, đẹp. Ngay cả những người Việt ở hải ngoại và người nước ngoài quý mến Việt Nam cũng là nguồn lực to lớn không kém để chung tay trong việc lớn này.

Bài và ảnh Phúc Tiến

__________________

(1) Xem báo cáo của World Bank: The Economics of Uniqueness: Embracing Cultural Heritage (Kinh tế học của những thứ độc đáo: Nâng niu di sản văn hóa)
http://www.worldbank.org/en/news/feature/2012/09/26/economics-uniqueness-embracing-cultural-heritage
(2) Xem bài của Frédérick Brousseau-Gauthier, Yvon Brousseau - Heritage Economy: Business Model Innovation for Economic Wealth, Social Well-Being, and Environmental Health (Kinh tế di sản: Sáng tạo mô hình kinh doanh mới cho thịnh vượng kinh tế, xã hội nhân văn và sức khỏe môi trường) https://timreview.ca/article/726

 

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm
bài viết cùng chuyên mục
Xem nhiều nhất

Đọc tin nhanh

#biệt thự cổ
*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.