Di sản Vương Hồng Sển: Đã đến lúc cần một sự vinh danh xứng đáng

Buổi tọa đàm thu hút sự tham dự của nhiều đại biểu, trong đó có ông Lê Văn Minh – Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Tổ chức Thành ủy TP.HCM; bà Đinh Thị Thanh Thủy – Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM; ông Trương Kim Quân – Phó Trưởng Phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM; bà Phạm Dương Mỹ Thu Huyền – Phó Chủ tịch Thường trực Hội Di sản Văn hóa TP.HCM; TS. Nguyễn Thị Hậu – Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM… Cùng tham dự còn có đông đảo các nhà nghiên cứu, học giả, nhà sưu tầm cổ vật, sinh viên, bạn đọc và những người yêu mến di sản học thuật mà nhà văn hóa Vương Hồng Sển để lại.

Phút mặt niệm tưởng nhớ học giả Vương Hồng Sển.

Vương Hồng Sển – nhà văn hóa lớn

Trong không khí trang trọng nhưng gần gũi của buổi tọa đàm, các nhà nghiên cứu lần lượt đưa ra những dẫn chứng cụ thể, khẳng định di sản học thuật đồ sộ mà học giả Vương Hồng Sển để lại. Từ khảo cứu lịch sử, sưu tầm cổ vật, nghiên cứu ngôn ngữ cho đến hồi ký, tạp bút, ông để lại một khối lượng tác phẩm phong phú, có giá trị bền vững như: Thú chơi sách (1960), Sài Gòn năm xưa (tập I, II – 1960; tập III – 1992), Hồi ký 50 năm mê hát (1968), Phong lưu cũ mới (1970), Thú xem chuyện Tàu (1970), Thú chơi cổ ngoạn (1971), Khảo về đồ sứ cổ Trung Hoa (1972), Cảnh Đức trấn đào lục (1972), Cuốn sổ tay của người chơi cổ ngoạn (1972), Hơn nửa đời hư (1992), Tạp bút năm Nhâm Thân (1992), Khảo về đồ sứ từ hậu Lê đến sơ Nguyễn (1993), Những đồ sứ do đi sứ mang về (1993), Tự vị tiếng Việt miền Nam (1994), Nửa đời còn lại (1995), Khảo về hát bội…

Nhà báo Lê Minh Quốc chia sẻ tại tọa đàm.

Nhà báo Lê Minh Quốc nhận định, bên cạnh khối tài sản hiện vật gồm nhà cửa, cổ vật đã hiến tặng Nhà nước, đóng góp lớn nhất của Vương Hồng Sển là đã nâng tầm thú chơi cổ vật từ hoạt động mua bán, trao đổi đơn thuần lên thành một hệ giá trị văn hóa – một “đạo” ứng xử với di sản. Những triết lý, chiêm nghiệm của ông trong các trước tác về cổ ngoạn, theo nhà báo Lê Minh Quốc, hoàn toàn có thể hệ thống lại thành một tác phẩm độc lập. Đặc biệt, cuốn Tự vị tiếng Việt miền Nam được đánh giá là công trình có giá trị lớn, tiếp nối Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Huỳnh Tịnh Của, góp phần lưu giữ lời ăn tiếng nói của người miền Nam, để hậu thế hôm nay có tư liệu hiểu được ngôn ngữ, đời sống tinh thần của ông bà xưa.

Đồng tình với nhận định này, TS. Bùi Trân Phượng bày tỏ sự kính trọng sâu sắc đối với Vương Hồng Sển – một nhà văn hóa lớn, am hiểu sâu sắc văn hóa phương Nam. Theo bà, những ghi chép và dặn dò của ông cho thấy tiếng Việt chỉ có một, nhưng bản sắc văn hóa vùng miền cần được trân trọng và gìn giữ. Vương Hồng Sển không chỉ là nhà văn hóa của Nam bộ mà là nhà văn hóa của di sản chung dân tộc.

TS. Bùi Trân Phượng bày tỏ sự kính trọng sâu sắc đối với Vương Hồng Sển – một nhà văn hóa lớn, am hiểu sâu sắc văn hóa phương Nam.

Từ Hà Nội vào dự tọa đàm, GS-TS. Phan Thanh Nam chia sẻ những ký ức xúc động khi hay tin Vương Hồng Sển qua đời năm 1996. Ông cho biết, chính việc đọc các tác phẩm của Vương Hồng Sển đã giúp ông và nhiều thế hệ học giả hình thành nền tảng tri thức về ngành cổ ngoạn trong suốt hàng chục năm. GS-TS. Phan Thanh Nam đề xuất, với kho tàng di sản quý giá mà Vương Hồng Sển để lại, TP.HCM nên tổ chức một lễ tri ân quy mô cấp thành phố vào dịp giỗ ông (9.12), quy tụ các hội nhóm cổ vật trên cả nước. Ông cũng kiến nghị cần đặt tên đường Vương Hồng Sển để ghi nhận xứng đáng công lao của một nhà văn hóa lớn.

GS-TS. Phan Thanh Nam chia sẻ tại tọa đàm.

Không gian trưng bày mới cho di sản cổ vật của Vương Hồng Sển

Thông tin tại tọa đàm, ông Hoàng Anh Tuấn – Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cho biết, hiện bảo tàng đang lưu giữ 849 hiện vật thuộc sưu tập của học giả Vương Hồng Sển. Năm 2025, bảo tàng đã tiến hành chỉnh lý toàn diện không gian trưng bày, theo hướng tinh gọn nội dung, làm nổi bật tư duy học thuật và đóng góp văn hóa của ông, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số để nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng.

Ông Hoàng Anh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, chia sẻ tại Tọa đàm. Ảnh: TTXVN

Ông Tuấn cho hay, khi Vương Hồng Sển quyết định hiến tặng toàn bộ sưu tập cổ vật cho Nhà nước, ông là người trực tiếp tham gia đoàn công tác kiểm kê hiện vật tại tư gia. Ngay từ đầu, học giả đã bày tỏ rõ nguyện vọng hiến tặng trọn vẹn sưu tập, vì vậy công tác kiểm kê, sắp xếp hiện vật được tiến hành chặt chẽ, khoa học, theo đúng ý nguyện của người hiến tặng.

Một điểm đặc biệt trong di sản học thuật của Vương Hồng Sển là phương pháp ghi chép tỉ mỉ, khoa học. Mỗi hiện vật đều được ông chú thích rõ nguồn gốc, xuất xứ, lịch sử trao đổi, phản ánh mối quan hệ tri âm giữa những người cùng đam mê cổ ngoạn. Những dòng ghi chép chi tiết của ông không chỉ mang giá trị tư liệu mà còn thể hiện một thái độ trân trọng, nâng niu di sản.

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn (trái) giới thiệu những lá thư ông Vương Hồng Sển gửi.

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn kể lại, trong toàn bộ sưu tập cổ vật của Vương Hồng Sển hiện được Bảo tàng Lịch sử TP.HCM lưu giữ, có hai chiếc chóe được xem là đẹp và hiếm bậc nhất. Cả hai đều mang dấu ấn thẩm mỹ, lịch sử đặc biệt, phản ánh trình độ giao lưu văn hóa cao của giới tinh hoa xưa. Chính sự độc đáo ấy đã khiến Vương Hồng Sển say mê đến mức mỗi sáng đều tìm đến để chiêm ngưỡng, và cuối cùng hai hiện vật quý này đã được trao đổi trong sự trân trọng lẫn nhau.

Món cổ vật độc bản của học giả Vương Hồng Sển.

Sách Vương Hồng Sển do Nhà xuất bản Trẻ mua bản quyền đều là những đầu sách bán chạy.

Bà Vương Việt Hoa – cháu gọi Vương Hồng Sển bằng bác, chia sẻ tại tọa đàm.

Khoảng trống pháp lý cho di sản tư nhân

Tại tọa đàm, bà Vương Việt Hoa – cháu gọi Vương Hồng Sển bằng bác – chia sẻ câu chuyện gia đình xoay quanh việc hiến tặng di sản. Bà cho biết, bộ sưu tập cổ vật được bàn giao cho Nhà nước qua hai đợt, trong đó 849 hiện vật đã được kiểm kê, còn lại là những đồ gỗ, nội thất gắn liền với Nhà cổ Vương Hồng Sển (Vân Đường Phủ). Khi ngôi nhà được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố năm 2003, các di vật còn lại tiếp tục được chuyển đến bảo tàng. Hiện nay, căn nhà đã xuống cấp nghiêm trọng, gia đình mong mỏi di nguyện của ông sớm được thực hiện, để nơi đây trở thành không gian lưu niệm đúng nghĩa.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư chia sẻ tại tọa đàm.

TS. Nguyễn Thị Hậu cho biết, ngay từ năm 1996, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM đã phối hợp tiếp nhận, bảo quản cổ vật và sách vở của Vương Hồng Sển, trong khi chờ điều kiện pháp lý để phục dựng ngôi nhà thành bảo tàng mang tên ông. Theo bà, mục tiêu cuối cùng là bảo tồn ngôi nhà đúng nguyên trạng, đưa cổ vật và sách vở trở lại không gian vốn có, đảm bảo tính nguyên gốc và giá trị di sản.

TS. Nguyễn Thị Hậu đề xuất hành lang pháp lý hỗ trợ bảo tàng nhà lưu niệm tư nhân.

Chia sẻ tại tọa đàm, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư, ở tuổi 106, cũng bày tỏ nỗi trăn trở về số phận di sản của các nhà văn hóa sau khi họ qua đời. Từ đó, TS. Nguyễn Thị Hậu nhận định, việc thiếu hành lang pháp lý rõ ràng cho di sản tư nhân là một bất cập lớn. Bà dẫn trường hợp nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn như một ví dụ tiêu biểu cho thấy, khi có khung pháp lý và chính sách bảo hộ phù hợp, các sưu tập tư nhân và di sản gia đình hoàn toàn có thể được bảo tồn, phát huy bền vững.

Buổi tọa đàm khép lại trong không khí lắng đọng, để lại nhiều suy ngẫm về trách nhiệm của xã hội trong việc gìn giữ, tôn vinh và phát huy giá trị di sản mà các nhà văn hóa như Vương Hồng Sển đã dành trọn đời vun đắp.

Lê Ngọc Hân lược thuật – Ảnh: BTC