Đô thị hiện đại và những liên kết bị đứt gãy

Việc nhận diện sâu sắc các mối quan hệ cốt lõi này và mức độ tổn thương của chúng dưới tác động của làn sóng đô thị hóa thần tốc không còn là câu chuyện riêng của các nhà kiến trúc, quy hoạch, mà đã trở thành bài toán sống còn cho hạnh phúc của cư dân đô thị, mỗi gia đình hay cá nhân.

Mối quan hệ giữa con người với con người: Từ tương tác trên đường phố đến những không gian tiện nghi nhưng biệt lập

Đô thị vốn là nơi tập hợp của những người xa lạ. Sức sống của nó dựa vào khả năng biến những người không quen biết thành một cộng đồng thông qua các tương tác ngẫu nhiên ở không gian công cộng. Trong tác phẩm kinh điển Sự sống và cái chết của các đại đô thị Mỹ, nhà đô thị học Jane Jacobs đã đưa ra những luận điểm nổi tiếng về 'vũ điệu của vỉa hè' và 'những ánh mắt trên đường phố' (Eyes on the Street).

Bà chỉ ra rằng một góc phố an toàn, ấm áp và kết nối không phụ thuộc vào cảnh sát hay camera an ninh, mà được sự bảo vệ từ cộng đồng: những cửa hàng, người đi bộ và những ô cửa sổ mở rộng nhìn ra đường. Chính sự hiện diện và tương tác ngẫu nhiên của con người trên vỉa hè dệt nên một tấm lưới an toàn xã hội vô hình nhưng vững chắc.

Đường phố an toàn và hấp dẫn là đường phố tạo nên sự gặp gỡ và dừng lại của con người. Ảnh: Jane Jacobs

Tuy nhiên, kiến trúc và quy hoạch đô thị hiện đại dường như đang chủ động từ chối "vũ điệu vỉa hè" này. Công nghệ thang máy hiện đại và điều hòa đã cho phép thiết kế những tòa nhà cao vút khép kín, những siêu thị rộng mênh mông, hàng nghìn mét vuông, khép kín, có đủ mọi loại hàng hóa, nhưng không có sự tiếp xúc tự nhiên giữa con người và cộng đồng như ở những khu chợ dân sinh. Ở những đô thị hiện đại, sự kiểm soát an ninh và tính hiệu quả được đẩy lên tối đa, nhưng tính xã hội tự nhiên đa dạng lại không còn nữa.

Hệ quả là cuộc sống của con người trong đô thị hiện đại có xu hướng "khu biệt" trong những chiếc hộp tiện nghi. Đúng như Jane Jacobs từng cảnh báo, khi chúng ta thay thế các khu phố đa chức năng bằng những phân khu đơn điệu chỉ có nhà ở hoặc chỉ có văn phòng và trung tâm thương mại, chúng ta đã triệt tiêu sự sống của đường phố.

Đô thị hiện đại rơi vào một nghịch lý: sống giữa một mật độ dân số rất lớn, rất tiện nghi và đầy đủ vật chất, con người va chạm nhau hàng ngày về mặt vật lý, nhưng lại hoàn toàn có  thể xa lạ về mặt tinh thần.

Những siêu thị có đủ mọi loại hàng hóa, nhưng không có sự tiếp xúc đời thường giữa con người như ở các chợ dân sinh. Ảnh: Siêu thị Big C

Mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên: Hội chứng đô thị vận tốc cao và không gian bị bóp nghẹt

Thiên nhiên là nền tảng căn cốt duy trì sức sống của đô thị. Môi trường tự nhiên không nên được xem là một yếu tố trang trí, một thứ được thêm vào đô thị để làm tăng giá trị bất động sản. Nhà kiến trúc sư kiêm đô thị học người Đan Mạch Jan Gehl, tác giả cuốn sách Cuộc sống giữa những tòa nhà, đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu về quy mô nhân vị trong đô thị. Ông nhấn mạnh rằng: Con người được tạo hóa sinh ra để di chuyển với vận tốc bộ hành khoảng 5 km/h. Ở vận tốc này, các giác quan của con người hoạt động tối ưu nhất, có thể cảm nhận được từng làn gió, màu xanh của lá cây, nhịp chảy của dòng sông và có thể dừng lại trò chuyện bất cứ lúc nào.

Nhưng khi quy hoạch đô thị đang hướng tới phát triển xoay quanh hệ thống hạ tầng giao thông hiện đại, mối liên kết sinh thái này có nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Sống trong sự gấp gáp hằng ngày, thế giới trải nghiệm của con người bị đơn điệu hóa theo tiêu chuẩn công nghiệp và vận tốc của các phương tiện cơ giới.

Chúng ta ngày càng trải nghiệm thế giới xung quanh thông qua những không gian điều hòa tiện nghi, qua khung cửa kính xe ô tô hay qua màn hình tivi và điện thoại. Thông tin thì dư thừa, nhưng sự nghèo nàn về trải nghiệm thực tế đã và đang làm cùn mòn đi sự nhạy cảm và lòng trắc ẩn của con người đối với thế giới tự nhiên xung quanh.

Đường phố Amsterdam của xe ô tô những năm 70 và của xe đạp hiện nay, thành phố chọn trở về hình thức di chuyển lành mạnh bền vững thay vì mở rộng đường cho ô tô. Ảnh: TL Internet

Mô hình đô thị TOD hiện đang được nhắc đến nhiều như một mô hình phát triển hiệu quả dựa vào phương tiện giao thông công cộng, cũng tiềm ẩn những vấn đề cần được cân nhắc. Nếu các đầu mối giao thông công cộng chỉ được xem là những khu vực để phát triển đô thị mật độ cao với các tòa nhà cao tầng, đô thị sẽ bị chi phối bởi tư duy hiệu quả cơ học, máy móc, mà những giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan môi trường sẽ bị xem nhẹ, thiếu gắn kết với đô thị.

Mô hình TOD chỉ thực sự bền vững nếu phát triển mạng lưới đa trung tâm gắn liền với đặc thù môi trường tự nhiên và văn hóa. Khi đó, sự cộng hưởng của cảnh quan môi trường tự nhiên, di sản văn hóa, hạ tầng giao thông công cộng sẽ là nền tảng cho một mạng lưới trung tâm đô thị có hệ sinh thái và bản sắc bền vững.

Tuyến giao thông có mặt cắt lớn và vận tốc cao đi qua không gian trung tâm thành phố sẽ tạo ra sự chia cắt giữa hai bên đường rất khó kết nối. Ảnh: Trục đại lộ ven sông Hồng từ 8-10 làn xe (HUPI)

Mối quan hệ với văn hóa và lịch sử: Trào lưu của những thành phố "vô diện"

Nếu như mối quan hệ xã hội tạo nên cấu trúc, mối quan hệ sinh thái tạo nên môi trường sống, thì chính văn hóa và lịch sử mới tạo nên linh hồn, hay nhận diện của nơi chốn. Một đô thị hấp dẫn và có bản sắc luôn là một đô thị có chiều sâu lịch sử, nơi cái mới không tiêu diệt cái cũ mà kế thừa và cộng sinh với nó. Các tòa nhà cũ không chỉ có giá trị như những nhân chứng lịch sử mà còn phù hợp với các hoạt động sáng tạo, nghệ thuật, trở thành những không gian chân thực nuôi dưỡng đời sống văn hóa của mỗi đô thị.

Sự đứt gãy nguy hiểm của đô thị hiện đại chính là xu hướng xóa bỏ quá khứ để xây dựng một tương lai phi bản sắc. Nhiều đô thị phát triển nhanh tại các quốc gia đang phát triển đã chọn giải pháp "đồng hóa diện mạo". Họ xóa bỏ những khu phố cũ, những công trình mang dấu ấn thời gian để thay thế bằng các khối kính và bê tông vuông vức theo tiêu chuẩn hiện đại hoặc một phong cách ngoại lai. Hệ quả là chúng ta đang đối mặt với những thành phố "vô diện" – nơi người ta thức dậy và không thể phân biệt nổi mình đang ở đâu, vì kiến trúc xung quanh không còn phản ánh lịch sử và văn hóa của nơi chốn.

Phối cảnh khu chung cư Ngọc Khánh và phụ cận sau tái thiết. Ảnh: UBND phường Ngọc Khánh

Hướng đi để nuôi dưỡng mạng lưới liên kết giữa con người và với thiên nhiên trong đô thị

Khi con người không còn tương tác phong phú với cộng đồng, mất kết nối với tự nhiên và lịch sử của nơi chốn, đô thị chỉ còn lại tính chức năng chuyên biệt của xã hội đề cao hiệu quả và năng suất, tính thơ mộng và sự ngẫu hứng của cuộc sống đời thường muôn màu muôn vẻ không còn nữa. Không gian ngoài trời dành cho các phương tiện giao thông trở thành nơi đi qua nhưng không phải là nơi dừng lại, gặp gỡ và giao lưu. Con người trong những đô thị như vậy trở nên thờ ơ với môi trường và cộng đồng xung quanh vì văn hóa ứng xử không được tiếp nối, gìn giữ.

Giao thông công cộng tại Nhật Bản tạo điều kiện cho người đi bộ và đi xe đạp di chuyển tự do, linh hoạt trong mạng lưới đô thị. Ảnh: TL

Hướng tới đô thị là nơi an toàn cho người đi bộ và xe đạp là định hướng phát triển của nhiều đô thị tại Nhật Bản. Ảnh: TL

Đô thị hiện đại có xu hướng được thiết kế để tối ưu hóa cho tốc độ của dòng vốn và xe cộ, chứ không phải cho nhịp sống của con người. Để khắc phục điều này, chúng ta cần một sự thay đổi về mặt tư duy kiến trúc và quy hoạch: chuyển từ góc nhìn "đô thị cơ học" sang "đô thị nhân văn". Nếu chúng ta xây dựng thành phố cho xe cộ, chúng ta sẽ có nhiều xe cộ hơn. Nếu chúng ta xây dựng thành phố vì con người, chúng ta cần có nhiều không gian đô thị cho con người để bảo tồn, phát triển những mạng lưới liên hệ vi tế của đời sống xã hội.

Chủ trương đúng đắn đặt con người làm trọng tâm của phát triển cần được cụ thể hóa trong quy hoạch. Thay vì giải tỏa những khu cư dân đô thị cũ để phát triển, cần có phương án bảo tồn và phát huy bản sắc đô thị của các cộng đồng cư dân lâu đời. Cư dân của các khu phố mới và khu phố cũ cần những khoảng không gian chung để kết nối, giao lưu.

Cần phải trả lại không gian đô thị cho cộng đồng, mời gọi con người dừng chân nghỉ ngơi và giao tiếp. Cần có những không gian thiên nhiên để trẻ con cùng chơi, người già hỏi thăm và cảm thông với nhau. Kiến trúc hiện đại cần có sự tôn trọng và kế thừa những giá trị tinh hoa của kiến trúc truyền thống tại mỗi đô thị để cùng phát huy tinh thần của nơi chốn.

Hình ảnh minh họa của phương án lấy ý kiến, Quy hoạch Hà Nội, tầm nhìn 100 năm (HUPI)

Thay vì dẹp bỏ yếu tố "thị" (chợ) vốn luôn hiện diện trong các không gian đô thị ở Việt Nam. Chợ cần được chủ động quy hoạch hợp lý, khoa học, tạo điều kiện phát huy trong các đô thị. Ảnh: Trần Tuấn

Ở quy mô nhỏ hơn, chính mỗi cư dân đô thị có thể bắt đầu hành trình "tự kết nối" lại những sợi dây liên kết đang tổn thương trong cuộc sống hằng ngày. Chúng ta có thể chọn cách bước ra khỏi chiếc hộp tiện nghi để đi bộ ngoài trời, chủ động tham gia vào các hoạt động cộng đồng tại địa phương, hay đơn giản là dành thời gian tìm hiểu về lịch sử của con phố mình đang sống. Việc nuôi dưỡng tình yêu với nơi chốn, ý thức trách nhiệm với môi trường xung quanh chính là liều thuốc giải cho sự vội vã và căng thẳng của đời sống hiện đại công nghiệp.

Một thành phố giàu có thực sự không phải là nơi có thu nhập cao nhất. Đó là nơi mà giá trị của con người, của môi trường tự nhiên và văn hóa lịch sử được công nhận, nuôi dưỡng và tiếp nối. Đó không chỉ là câu chuyện của các nhà hoạch định chính sách, các nhà quy hoạch hay kiến trúc sư, mà còn là câu chuyện về cách chúng ta lựa chọn sống trong thế giới đang phát triển hôm nay.

KTS. Trần Tuấn (Nhóm Nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội, HWSUD)