"Làm nên đất nước hôm nay tự hào"

Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize là giải thưởng cấp quốc gia, tổ chức thường niên nhằm tôn vinh các cá nhân, tổ chức có đóng góp tích cực cho xã hội thông qua những sáng kiến, dự án cộng đồng tạo ra tác động lâu dài và bền vững. Trong đêm trao giải mùa thứ ba năm 2025 do Báo Nhân Dân chủ trì ngày 16.12 tại nhà hát Hồ Gươm (Hà Nội), những tiếng vỗ tay vang dội đã kéo dài hơn khi sự vinh danh gọi đến tên 3 trong số 25 dự án, ý tưởng, hành động vì cộng đồng được trao giải: Hành trình Gene kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ, Tô màu ký ức - Phục dựng ảnh Skyline, Thắp lên một que diêm.

Vài ngày sau đêm trao giải, chúng tôi đã có những cuộc tiếp cận gần hơn với 3 dự án ngẫu nhiên có chung từ khóa “người lính” đó. 

Công nghệ gene “đưa” liệt sĩ trở về

Hành trình Gene kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ của Công ty cổ phần GeneStory là một phần hoạt động của Ngân hàng Gene liệt sĩ và thân nhân, đã được Chính phủ chỉ đạo và Bộ Công an chủ trì ra mắt ngày 23.7.2024. Số liệu thống kê cho biết Việt Nam có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ, trong đó khoảng 300 nghìn hài cốt chưa xác định danh tính. Trước đây, quá trình tìm thân nhân liệt sĩ dựa chủ yếu vào ký ức hoặc hồ sơ đơn lẻ. Với Ngân hàng Gene liệt sĩ và thân nhân, dữ liệu ADN thân nhân và hài cốt liệt sĩ được đối sánh, mở ra hướng đi khoa học, chính xác và nhân văn. Mỗi mẫu ADN là dữ liệu sinh học phục dựng tên tuổi, hàn gắn ký ức chiến tranh, trong đó GeneStory là đơn vị công nghệ chủ lực thực hiện phân tích, giải mã gene của quá trình này.

TS. Dương Ngọc Cường, Tổng giám đốc GeneStory cho biết các hoạt động tri ân và tìm hài cốt liệt sĩ đã được cả nước thực hiện từ rất lâu. Chính phủ cũng đã có Ban chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên theo thời gian, thông tin còn lại từ trong chiến tranh ngày càng mất mát.

“Như gia đình tôi, ông nội là liệt sĩ hy sinh trong chiến trường Điện Biên Phủ, gia đình cũng đã đi tìm theo lời kể đồng đội, người dân ở khu vực được cho là chôn cất ông nhưng đến nơi thì không còn dấu vết nào, mà chỉ còn một nắm đất đen. Xuất phát ngay từ chính thực tế  gia đình mình, tôi nhận thấy rằng nếu bây giờ cứ đi theo từng trường hợp, tìm lại nhân chứng hoặc thông tin từ ngày trước thì rất khó. Chính vì thế, chúng tôi nghĩ rằng tất cả phải cùng chung tay vào làm được một ngân hàng gene của thân nhân là những người đang còn sống có thể thu được mẫu, có thể xác định được ngay để lưu trữ lại mẫu gene.

Sau đó, trong quá trình tìm kiếm, thu thập hài cốt liệt sĩ, có thể dùng những mẫu ADN từ hài cốt đối sánh với thông tin mẫu gene của thân nhân thì sẽ hiệu quả hơn rất nhiều. Tức là thay vì người sống đi tìm thì bây giờ, người đã mất tìm về với những người còn sống nhờ vào công nghệ gene”, ông Cường chia sẻ.   

TS. Dương Ngọc Cường - Tổng giám đốc GeneStory. Ảnh: Thanh Phạm

Sau hơn một năm triển khai, dự án đã ghi nhận những con số mang ý nghĩa đặc biệt: thu nhận hơn 72.000 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ; 34 tỉnh, thành phố đã triển khai thu mẫu; gần 1.000 buổi thu mẫu lưu động cho thân nhân già yếu; 23 liệt sĩ đã được xác định danh tính. Mới đây, công nghệ gen của GeneStory đã góp phần xác định chính xác danh tính 7 liệt sĩ hy sinh tại hang Tám Cô (Quảng Trị) sau hơn 53 năm. Lễ truy điệu và an táng các hài cốt liệt sĩ đã diễn ra ngày 8.11.2025.

Ông Cường ước tính số lượng mẫu GeneStory thu thập trong vòng 15 tháng xấp xỉ bằng tổng số mẫu đã thu thập theo cách cũ từ cách đây hơn chục năm. “Mỗi mẫu ADN được thu nhận không chỉ là dữ liệu khoa học mà là ký ức cuối cùng của những người mẹ, người vợ mong mỏi nhìn thấy người thân được gọi đúng tên. Khi mất đi nguồn tham chiếu ADN trực hệ do thế hệ thân nhân già yếu qua đời sẽ khiến việc xác định danh tính trong tương lai trở nên rất khó khăn. Không chỉ là mất mát khoa học, đó còn là gánh nặng đạo lý, khi hàng trăm nghìn gia đình không thể khép lại hành trình tìm kiếm và quốc gia chưa thể hoàn tất một nghĩa cử tri ân quan trọng.

Tôi ước mình được sinh ra sớm hơn, công nghệ phát triển nhanh hơn và có thêm nguồn lực để có thể làm được nhiều hơn nữa, giúp các cô chú, các ông, các bác liệt sĩ trở về với gia đình sớm hơn. Bởi chỉ 5 năm nữa thôi với các bất lợi về biến đổi khí hậu, thiên tai như hiện nay thì vấn đề thu thập hài cốt liệt sĩ sẽ ngày càng khó khăn và thân nhân của các liệt sĩ cũng sẽ mất dần. Điều mà không ai có thể kiểm soát được”, ông Cường trăn trở.

Phục dựng ảnh gìn giữ ký ức lịch sử

Khởi xuất từ quan sát thực tiễn, nhận thấy hình ảnh các anh hùng liệt sĩ đang dần bị phai mờ do thời gian và điều kiện bảo quản hạn chế. Nhiều gia đình liệt sĩ chỉ còn lưu giữ được những bức ảnh cũ kỹ, hư hỏng, dẫn đến nguy cơ mai một di sản tinh thần vô giá của ký ức lịch sử, 8 người trẻ đã cùng nhau thành lập nhóm Skyline và khởi xướng dự án Tô màu ký ức - Phục dựng ảnh Skyline vào tháng 4.2021, với mục tiêu phục dựng miễn phí ảnh liệt sĩ và Mẹ Việt Nam anh hùng. 

Khuất Văn Hoàng, một trong những thành viên sáng lập - Phó nhóm Skyline cho biết dự án không đơn thuần phục dựng ảnh bằng công nghệ, mà còn là phương thức mới gắn kết công nghệ - cộng đồng - truyền thông số để bảo tồn và lan tỏa ký ức lịch sử, góp phần nhắc nhớ thế hệ trẻ và củng cố truyền thống “uống nước nhớ nguồn” trong thời đại chuyển đổi số hiện nay.

 Nhân viên y tế của GeneStory thu thập mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ để làm mẫu đối sánh với mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Thiên Lam

Skyline sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cùng công nghệ phục dựng ảnh số để làm “sống lại” những bức ảnh liệt sĩ đã mờ nhòe. “AI có khả năng nhận diện khuôn mặt, khôi phục chi tiết, tái tạo màu sắc và ánh sáng, khắc phục hạn chế của phương pháp chỉnh sửa thủ công vốn tốn nhiều thời gian và kém chính xác. Đây là bước tiến quan trọng để giữ gìn ký ức lịch sử bằng công nghệ số. Không chỉ dừng lại ở kỹ thuật phục dựng, dự án gắn liền với các hoạt động tri ân thiết thực như thăm hỏi, tặng quà và giao lưu cùng gia đình liệt sĩ.

Đồng thời, một số bức ảnh sau khi phục dựng, trao lại cho gia đình liệt sĩ sẽ được chúng tôi xin phép thân nhân liệt sĩ cho lan tỏa trên mạng xã hội kèm theo câu chuyện về cuộc đời và sự hy sinh của liệt sĩ. Cách làm này phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin hiện đại, giúp ký ức lịch sử trở nên gần gũi, trực quan, dễ tiếp cận với giới trẻ hơn”, anh Hoàng chia sẻ.  

Sau 4 năm hoạt động, nhóm Skyline đã phát triển lên 20 thành viên đến từ nhiều tỉnh thành trên cả nước. Đã có hơn 15.000 bức ảnh được các thành viên thu thập từ các gia đình liệt sĩ ở nhiều địa phương. Hơn 8.000 bức ảnh đã được phục dựng, tái hiện với màu sắc và đường nét sống động, trong đó phần lớn là ảnh liệt sĩ. Gần 30 chương trình tri ân được tổ chức, gắn hoạt động trao tặng ảnh với thăm hỏi, tặng quà cho các gia đình liệt sĩ. Hơn 8.000 phần quà được trao tận tay các gia đình chính sách. Hàng trăm triệu lượt tiếp cận trên mạng xã hội và báo chí góp phần lan tỏa mạnh mẽ tinh thần “uống nước nhớ nguồn” đến cộng đồng... 

Một trong những câu chuyện khiến anh Hoàng vẫn còn xúc động khi kể lại, đó là lần phục dựng di ảnh cho liệt sĩ Đặng Thị Kim (tên thường gọi Đặng Thị Oanh), cháu ruột của cố Tổng Bí thư Trường Chinh. Ở tuổi 19, liệt sĩ Đặng Thị Kim là giao liên của cách mạng đã bị giặc sát hại dã man. “Lúc thấy tấm ảnh của bà đã mờ nhòe theo năm tháng, tôi sững người. Trước mắt tôi là chân dung một cô gái quá trẻ và tình cờ trong ảnh có một vết xước ngay cổ. Điều đó khiến tôi không khỏi xót xa. Khoảnh khắc gia đình bà đón di ảnh với những giọt nước mắt và cái ôm dành cho tôi đã trở thành kỷ niệm tôi không bao giờ quên”, anh Hoàng nhớ lại.

Khuất Văn Hoàng (phải) trao tặng hai ảnh phục dựng liệt sĩ Đặng Thị Kim (cháu của cố Tổng Bí thư Trường Chinh) cho thân nhân liệt sĩ. Ảnh: Skyline

Anh Hoàng cho biết mục tiêu dài hạn của dự án Tô màu ký ức - Phục dựng ảnh Skyline sẽ xây dựng nền tảng dữ liệu số về chân dung và câu chuyện của liệt sĩ; biến kho ký ức số trở thành nguồn tư liệu quý cho giáo dục, nghiên cứu và truyền thông lịch sử; phát triển mô hình thành phong trào rộng khắp, gắn công nghệ với công tác tri ân… “Nhân rộng mô hình sẽ góp phần hình thành “ngân hàng ký ức số” về liệt sĩ và truyền thống cách mạng, tạo một kênh giáo dục lịch sử hiện đại, gắn công nghệ với tri ân. Đây là hướng đi phù hợp với tiến trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa - lịch sử, vừa bồi đắp niềm tự hào dân tộc, vừa khơi dậy phong trào thanh niên số với trách nhiệm xã hội lâu dài”, anh Hoàng nói.

Thắp lên hy vọng nơi vùng cao

“Dự án bắt đầu từ một chuyến công tác của tôi lên vùng cao để giúp dân chống rét. Trong màn sương mờ mịt của dãy Hoàng Liên Sơn, tôi nhìn thấy những đốm lửa hắt hiu bên đường và có những đứa trẻ ngồi co ro bên đốm lửa. Tôi nhìn thấy như một phần tuổi thơ của mình ở đó…”, nhà báo - trung tá Hoàng Trường Giang (Trưởng phòng Phát hành và Truyền thông, Báo Quân Đội Nhân Dân) nhớ lại những ngày đầu tiên của dự án Thắp lên một que diêm do anh khởi xướng từ hơn 17 năm trước.

Sinh ra và lớn lên tại vùng cao Lai Châu, đồng thời là một sĩ quan, nhà báo quân đội, anh Giang có cơ hội đi nhiều vùng khó khăn của Tổ quốc. Nơi đó anh đã tận mắt chứng kiến những thiếu thốn, thiệt thòi của người dân và các gia đình cán bộ, chiến sĩ quân đội. Hình ảnh những em nhỏ co ro trong giá lạnh, học trong những căn lều tạm bợ, chân trần vượt rừng hàng chục cây số đến trường đã trở thành động lực thôi thúc anh hành động. Từ năm 2008, anh Giang bắt đầu tổ chức các hoạt động thiện nguyện, quyên góp quần áo, đồ dùng học tập, sinh hoạt cho học sinh vùng cao. Nhận thấy sự hỗ trợ vật chất chỉ mang tính tạm thời, anh chuyển hướng sang các chương trình bền vững hơn như xây dựng điểm trường, nhà bán trú, công trình nước sạch, điện mặt trời…

Năm 2014 sau chuyến công tác tại Trường Sa, anh khởi xướng thêm các hoạt động hỗ trợ gia đình cán bộ, chiến sĩ quân đội có hoàn cảnh khó khăn, giúp họ vượt qua những thách thức trong cuộc sống, ổn định tinh thần để yên tâm công tác và phụng sự Tổ quốc. Từ trải nghiệm cá nhân, cùng với uy tín của một quân nhân và nhà báo, đã giúp anh Giang nhận được sự tin tưởng, đồng hành của nhiều tổ chức, đơn vị, lan tỏa tinh thần sẻ chia và phụng sự cộng đồng qua từng dự án. Cách làm nổi bật trong toàn bộ hành trình của Thắp lên một que diêm chính là sự kết hợp sức mạnh của ba trụ cột: cộng đồng, lực lượng vũ trang và báo chí. Đây là mô hình hợp tác vừa tạo dựng được niềm tin, vừa bảo đảm hiệu quả trong việc huy động và sử dụng nguồn lực. Dự án không chỉ cải thiện điều kiện sống, học tập bằng các công trình cụ thể, mà còn góp phần củng cố tinh thần, niềm tin và động lực cho học sinh, cán bộ, chiến sĩ và gia đình họ.

Nhà báo - trung tá Hoàng Trường Giang trong chuyến thiện nguyện chăm lo cho trẻ em vùng cao thuộc xã Sa Lông, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên. Ảnh: CTV

Trong hơn 17 năm qua, dự án đã xây dựng 36 công trình thiết yếu như: điểm trường, nhà ăn, nhà bán trú, nhà đa năng, nhà đại đoàn kết, công trình nước sạch, công trình vệ sinh, điện mặt trời, lò đốt rác… tại các thôn bản khó khăn và địa phương cần tiếp sức, chủ yếu ở miền núi phía Bắc và miền Trung; 27 tỷ đồng kinh phí đã được huy động; hàng vạn chăn áo ấm, sách giáo khoa, đồ dùng học tập và trang thiết bị nội trú, bán trú đã được trao tặng đến tay học sinh vùng cao; hàng trăm suất học bổng thường xuyên và đột xuất được cấp phát hằng năm; hàng vạn lượt học sinh cùng hàng trăm thầy cô giáo trực tiếp thụ hưởng từ các công trình và chương trình hỗ trợ; hơn 30 gia đình cán bộ, chiến sĩ quân đội, công an có hoàn cảnh khó khăn đã được hỗ trợ với tổng kinh phí gần 5 tỷ đồng… 

Với mức kinh phí duy trì hằng năm 1,5 - 2 tỷ đồng, quy mô mỗi chương trình 50 - 300 triệu đồng, dự án đã thiết lập quan hệ lâu dài với nhiều doanh nghiệp và nhà hảo tâm. Nhiều doanh nghiệp đồng hành trên 10 năm với cam kết tài trợ đều đặn, trong khi mạng xã hội - đặc biệt Facebook cá nhân của anh Giang, đã chứng minh sức mạnh khi có chương trình chỉ sau ba ngày huy động được hơn một tỷ đồng... “Khi bắt đầu hoạt động thiện nguyện, tôi nghĩ mình đặt một cái tên giống như mong muốn của mình là sưởi ấm cho các em nhỏ vùng cao và tôi gọi đó là “thắp lên một que diêm”. Mỗi que diêm thắp lên trong đêm tối, trong những khoảng khắc giá lạnh đó sẽ sưởi ấm cho con người, và đến bây giờ thì tôi vẫn quan niệm rằng mình chỉ là một que diêm thôi”, anh Giang tâm sự.

“Không ai quên những chiến công, những người lính can đảm”

Chiến tranh đã lùi xa hơn 50 năm nhưng bom đạn dường như vẫn còn ám khói trong lòng một số người Việt, khi đây đó vẫn còn những viên đạn bằng chữ bắn ra nhân danh bảo vệ sự thật lịch sử để hạ gục những người cũng đang dùng chữ nghĩa để lịch sử được là chính mình. Ai cũng cho mình thấu suốt hơn người nhưng lại không thấy tai hại khi đưa những gì lẽ ra thuộc về không gian riêng của các hội thảo nghiêm cẩn phơi lộ giữa chốn chợ đời, thì dù thắng hay thua, lịch sử cũng bị tổn thương. 

Giữa những ngày niềm tin chao đảo bởi những cuộc chiến “lật sử” và phán xét người Việt hôm nay vô ơn với các thế hệ đã đổ máu xương cho đất nước có hòa bình, Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2025 như một cơn gió mát lành thổi tan sự ngột ngạt độc hại bốc lên từ những vực chữ ngăn cách lòng người, gieo vào đó những cảm xúc tươi đẹp, đắp bồi niềm tin giữa những ngày đất nước rực rỡ cờ hoa.

Nhà báo - trung tá Hoàng Trường Giang và Khuất Văn Hoàng (từ trái: đầu tiên và thứ năm) đại diện dự án Thắp lên một que diêm và Tô màu ký ức - Phục dựng ảnh Skyline nhận vinh danh “Dự án truyền cảm hứng” tại Human Act Prize 2025. Ảnh: CTV

TS. Dương Ngọc Cường cho biết khoảnh khắc GeneStory được xướng tên tại Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2025, nhóm của ông đã lặng đi nhiều hơn là vui mừng, bởi phía sau sự vinh danh ấy không phải là một sản phẩm công nghệ thông thường, mà là một hành trình chạm đến ký ức chiến tranh, nỗi chờ đợi của hàng trăm nghìn gia đình và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

“Giải thưởng không phải là đích đến mà là một lời nhắc về trách nhiệm lớn hơn phía trước. GeneStory kỳ vọng trong những năm tới, dự án sẽ tiếp tục được mở rộng về quy mô, hoàn thiện về công nghệ, tăng tốc độ đối sánh và nâng cao độ chính xác, đặc biệt có sự chung tay nhiều hơn nữa của người dân, doanh nghiệp để ngày càng nhiều liệt sĩ được trả lại tên tuổi bằng khoa học”, ông Cường nói. 

Còn đây là những suy nghĩ được nhà báo - trung tá Hoàng Trường Giang viết trên trang cá nhân: Không ai có thể tránh khỏi việc bị lãng quên. Nhưng khi ta sống một đời khiến thế giới hiền hòa hơn một chút thì dù tên ta có tan đi, ánh sáng ấy vẫn còn mãi. “Cuộc đời này rất ngắn ngủi, cho nên thấy việc gì có ích thì mình cứ làm, miễn sao chân thành và bền bỉ thì những điều ấy sẽ thực sự có ý nghĩa”, anh Giang tâm niệm.  

Với chàng trai sinh năm 2003 Khuất Văn Hoàng, quá trình phục dựng ảnh liệt sĩ đã cho anh biết có những người lính trẻ bước vào chiến tranh mà không kịp mang theo gì ngoài lòng yêu nước. Có những người lính trẻ nằm lại chiến trường khi lời hẹn ngày về trở thành điều không bao giờ tới. “Thời gian trôi qua, ký ức có thể mờ dần, nhưng sự hy sinh ấy thì không bao giờ phai. Bức chân dung phục dựng hôm nay là sự nối tiếp của ký ức, là cây cầu nối giữa quá khứ và hiện tại” - anh Hoàng nhấn mạnh và cho biết thêm, hành trình của nhóm Skyline còn rất dài và nhiều thử thách nhưng anh luôn vững vàng với sứ mệnh đã xác định.

“Là một người trẻ, tôi luôn ý thức rằng phải tìm về nguồn cội, trân trọng những hy sinh của cha ông ta. Tôi luôn nhớ rằng dù làm công việc gì, hãy góp sức trẻ để lan tỏa những giá trị tốt đẹp, tự hào là người Việt Nam”, anh Hoàng nói.

GS. Vũ Hà Văn (phải) - nhà sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Quản trị GeneStory, đại diện nhận vinh danh “Ý tưởng Vì cộng đồng” tại Human Act Prize 2025, trao cho dự án “Hành trình Gene kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ”. Ảnh: CTV

Để thay lời kết cho ba câu chuyện truyền cảm hứng sống tử tế và thắp lên hy vọng năm mới lòng người Việt sẽ yên bình, thôi đo đếm đúng sai bằng quá khứ và học được cách nhận ra nhau trước hết là đồng bào, chúng tôi chọn thông điệp từ bài thơ đăng kèm dưới đây của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm (nguyên Ủy viên Bộ Chính trị; nguyên Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương; nguyên Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin) đã viết vào ngày 27.12.2025.

Những suy nghĩ trầm tĩnh của một nhà thơ từng trải qua sự khốc liệt của chiến tranh, từng giữ cương vị cao trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng của đất nước không chỉ là thông điệp hiển hiện qua Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2025, mà còn là giá trị sống phổ quát của nhiều quốc gia, rằng sau những đổ nát của chiến tranh, điều còn lại bền bỉ nhất không phải là ký ức đau thương mà là khát vọng của con người biết đứng về phía nhau, biết hành động vì cộng đồng như một cách gìn giữ nhân tính giữa thời cuộc nhiều biến động. 

Chỉ khi người Việt có thể cất lời và lắng nghe nhau mà không sợ bị phán xét, có thể khác biệt mà không cần loại trừ, thì hòa bình mới thật sự trọn vẹn. 

 Nguyễn Đức - Phạm Tuấn