Không gian cảnh quan trên cao

 13:24 | Chủ nhật, 09/06/2019  0
Sự phát triển quá nhanh của các khu đô thị kéo theo tình trạng đất chật người đông nên vườn trên mái hay vườn trên sân thượng đã và đang được xem là một trong những xu hướng mới lạ và hấp dẫn ngày nay. Tuy nhiên ít ai biết chúng đã xuất hiện từ xa xưa (khoảng thiên niên kỷ thứ 4 đến 600 năm TCN) với một bề dày lịch sử phát triển khá rực rỡ!

Từ sự chớm nở đầu tiên

Loài người đã bắt đầu việc trồng cây lên mái của các cấu trúc cổ xưa từ rất lâu, điển hình như Ziggurat - loại hình kiến trúc đền đài xuất hiện đầu tiên ở khu vực Lưỡng Hà. Với kết cấu nhiều tầng bậc, bệ cao nọ đặt trên bệ cao kia nhưng có những khoảng lùi khá lớn cho mỗi tầng để bố trí cây, Ziggurat được cho là nơi đầu tiên “khởi nguồn” cho những khu vườn trên mái.

La Mã cổ đại cũng là một trong những nơi bắt đầu phát triển các cấu trúc vườn trên cao. Vào thời kỳ hưng thịnh nhất việc trồng cây trên mái bằng còn được xem như một phong tục quan trọng của người dân nhằm tưởng nhớ Phoenician Adonis - vị thần của sáng tạo và thiên nhiên.  

Các nhà khoa họ đã tìm thấy các vết tích của vườn trên mái ở biệt thự của các quý tộc La Mã - nơi luôn có các khoảng sân thượng rực rỡ được tô điểm xa hoa bằng cây cỏ. Tại các đấu trường cổ xưa, từ các khán đài từ trên cao cũng có sự xuất hiện của vườn cây như một hình thức trang trí quen thuộc.

Đến thời kỳ Trung Cổ thì vườn trên mái đã hoàn thiện hơn, như những tòa nhà cao tầng thời Trung Cổ ở Ai Cập đã có hệ thống vườn trên mái khá “chỉnh chu” với việc cung cấp thủy lợi cho cây trồng bằng các bánh xe nước được kéo bởi các chú bò.

Và dĩ nhiên,  nổi tiếng nhất chính là vườn treo Babylon tại Lưỡng Hà - nơi được miêu tả là một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại với thảm thực vật khổng lồ và hệ thống thủy lợi hoàn thiện! Thật sự cũng có một số hiểu lầm khi người ta gọi đây là vườn “treo”, trong khi các loại cây được trồng trực tiếp trên sàn và bám vào các cột trụ vững chắc. Như mọi khu vườn trên mái ngày nay, vật liệu chống thấm cực kỳ được chú trọng bao gồm các lớp gạch, vữa và một thể loại tương tự như nhựa đường chứng minh một lớp nền móng cực kỳ vững chắc cho việc trồng cây trên cao.

Với một chuỗi các bậc thang được phủ xanh bởi đa dạng các loại cây trồng, độ sâu mặt sàn được tính toán kỹ lưỡng cho rễ của các cây to phát triển, kỹ thuật nước tưới thông minh qua hệ thống đập cùng các kênh dẫn và ống bơm thủy lợi, vườn treo Babylon xứng đáng được xem là thành tựu phi thường về kỹ thuật xây dựng cảnh quan lúc bấy giờ.

Đến thời kỳ Phục Hưng thì văn hóa làm vườn trên sân thượng không chỉ giới hạn ở những người giàu có mà còn phổ biến rộng rãi trong giới nông dân hoặc tầng lớp trung lưu. Thậm chí chúng được xem như một phần không thể thiếu của kiến trúc hiện đại, từ đó mở đường cho việc phủ xanh các mái nhà và sân thượng như ngày nay.

Công trình vườn trên mái đầu tiên thật sự được “thiết kế” dựa trên tính thẩm mỹ và định hướng có thể kể đến là cung điện của Giáo hoàng Pius II. Vào năm 1463, ông đã ủy quyền cho nghệ nhân Bernardo Rossellino lên ý tưởng về một cung điện cho các kỳ nghỉ hè của mình ở Pienza, Ý.

Tại đây mảng xanh được quy hoạch một cách bài bản với các lối đi tinh tươm và cây cối được cắt tỉa tạo dáng một cách khéo léo. Vị trí của khu vườn cũng được tính toán kỹ lưỡng để nhìn ra thung lũng Val D’Oria - phông nền “hoàn hảo” với các vùng canh tác nông nghiệp trù phú nhất.

Một sự chuyển tiếp liền mạch từ vườn cây trên sân thượng đến cảnh quan thung lũng bên dưới là minh chứng điển hình cho không gian cảnh quan trên cao đầu tiên có sự can thiệp bài bản từ bàn tay và khối óc con người.

Đến bước chuyển mình rực rỡ

Chủ nghĩa kiến trúc hiện đại được tiên phong bởi các tên tuổi lớn như Frank Lloyd Wright và Le Corbusier đã tách mình hoàn toàn khỏi sự ràng buộc của kiến trúc trong quá khứ và đề cao lối tư duy hiện đại cho mỗi thiết kế mà trong đó, mái nhà được xem như một không gian sinh hoạt ngoài trời tối ưu và cực kỳ quan trọng!

Điển hình cho giai đoạn này có thể kể đến Unite d’Habitation của kiến trúc sư Le Corbusier - một công trình với phần mái khổng lồ là nơi bố trí nhà thi đấu thể thao, hồ bơi, các khu vực tắm nắng và sinh hoạt tập thể, một khoảng sân rộng cho không gian thư giãn vui chơi, các hàng quán ăn uống và ngắm cảnh từ trên cao. Công trình thật sự là điểm son đánh dấu giai đoạn chuyển mình rực rỡ sang thời kỳ hiện đại của kiến trúc nói chung và không gian cảnh quan nói riêng.

Đặc biệt kể từ khi kiến trúc có sự chuyển mình đột phá vào đầu thế kỷ 20 thì không gian sinh hoạt trên sân thượng hay các mái nhà đã thật sự được tôn vinh và đề cao hơn bao giờ hết. Những bề mặt bằng phẳng trải rộng một cách mạnh mẽ và kiên cố trên cao với sự kết nối hoàn hảo cùng không gian bên trong tạo nên một nền tảng vững chắc vượt xa ý nghĩa của một nơi “có thể phủ xanh”.

Nói cách khác mái nhà được xem là một không gian chức năng chuyên biệt và độc đáo mà ở đó có thể diễn ra mọi hoạt động tinh thần, vui chơi, thể chất thay vì một mảng xanh sân vườn theo nghĩa đen chỉ có cây và... cây. 

Là xu hướng hay nhu cầu thực tế? 

Trải qua nhiều giai đoạn biến đổi về hình thức lẫn kỹ thuật xây dựng, những khu vườn trên cao vẫn tiếp tục phát huy các ưu điểm tuyệt vời của mình cũng như phổ biến rộng rãi ở khắp các quốc gia.

Nếu như ở thế kỷ trước vườn trên sân thượng chỉ hướng đến việc thỏa mãn nhu cầu mới lạ cho những người giàu hay thịnh hành trong các hình thức cộng đồng thì giờ đây chúng đã thực sự phổ biến và len lỏi vào từng ngõ ngách của mọi tầng lớp.

Với các chuyên gia về môi trường, phủ xanh bất kỳ một khoảng trống nào trên cao cũng là cấp bách vì mục tiêu chống biến đổi khí hậu. Các khu vườn trên sân thượng giúp giảm khả năng hấp thụ hơi nóng xuống các tầng bên dưới của tòa nhà, ngăn chặn phản xạ và tích tụ nhiệt - nguyên nhân của hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Vườn trên sân thượng cũng ngăn chặn sự chảy tràn và điều hòa lượng nước mưa, đóng góp một phần không nhỏ vào việc chống ngập úng đô thị, nhất là với các thành phố lớn khi mà bêtông hóa và ngập úng luôn là vấn đề đau đầu của các nhà chức trách.     

Tương tự với các kiến trúc sư, việc phát triển các phân khu chức năng chuyên biệt trên mái nhà và sân thượng chính là biện pháp tối ưu hóa không gian hoàn hảo nhất mà ở đó, nhu cầu nâng cao đời sống tinh thần và kết nối các thành viên trong xã hội ngày càng được xem trọng. Bên cạnh những công dụng và lợi ích rõ ràng thì giá trị thẩm mỹ cũng là một trong các yếu tố thiết thực mà vườn trên cao mang lại cho các thiết kế.

Tại các nước phát triển, không gian trên mái có thể được kiến trúc sư chọn làm điểm nhấn của toàn bộ công trình kiến trúc, thậm chí là cho toàn khu vực. Điển hình có thể kể đến công viên sân thượng của nhà ga trung chuyển tại thành phố San Francisco, một chuỗi các phân khu chức năng tạo nên tổng thể hệ thống kiến trúc cảnh quan trên cao hoành tráng trải dài gần 500m và được ví như trái tim của vùng vịnh xinh đẹp nhất nhì nước Mỹ. 

 

Trong không gian đô thị hiện đại, hình ảnh các khu vườn trên mái được kết nối liền mạch từ tòa nhà này sang tòa nhà khác dường như đã quá quen thuộc trong các phương án quy hoạch cảnh quan tạo nên một “trào lưu” thịnh hành nhưng vẫn “dễ cảm” vì những lợi ích thiết thực và rõ ràng mà nó mang lại.

Song song đó vườn trên sân thượng cũng tạo nên xu hướng trồng trọt tự cung tự cấp cho phạm vi khu vực, cũng như góp phần định hình một “nền nông nghiệp đô thị” quy mô nhỏ, hiện đại, thân thiện và linh hoạt cho người dân.

Ngày nay chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy những khu vườn trên mái cực kỳ công phu trên nóc các trung tâm thương mại đồ sộ cũng như một khu vườn nho nhỏ chỉ với hàng chậu đặt dọc trên sân thượng của những nhà phố đơn giản.

Rõ ràng, khi con người này một “bước lên cao” thì thiên nhiên cũng đồng thời được “mang theo”, dưới một ý nghĩa nào đó thì đây là một động thái tích cực của con người nhằm giữ vững sợi dây liên kết của mình với tự nhiên. Một khi các quy định và tiêu chuẩn kỹ thuật được áp dụng rộng rãi thì việc kiến tạo một không gian cảnh quan trên cao sẽ trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, từ đó góp phần tái tạo, định hình và phát triển bộ mặt kiến trúc đô thị trong tương lai.

KTS Nguyễn Bảo Tiên Hoàng

 

theo tạp chí Kiến trúc & Đời sống
bài viết liên quan
Loading...
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.