Tổ nghề và danh Nho nước Việt: “Dụng nghệ” dệt tiếp ký ức kinh kỳ

Giữa những cửa hiệu mới, những dòng người vội vã và các lớp kiến trúc liên tục thay đổi, các ngôi đình trong phố cổ vẫn lặng lẽ hiện diện. Mái đình, ban thờ, sắc phong và những câu chuyện về tổ nghề lưu giữ dấu vết của một Hà Nội từng được dệt nên từ các cộng đồng thợ thủ công, những chuyến đi từ làng ra phố và mạng lưới trao đổi hàng hóa của kinh thành Kẻ Chợ.

Từ ký ức phố nghề đến di sản sống

Nhưng ký ức không phải lúc nào cũng tự tìm được đường về với hiện tại. Một ngôi đình có thể còn nguyên dáng vẻ, trong khi cộng đồng từng tụ hội nơi đây đã phân tán. Một nghề vẫn được nhắc tên, nhưng tri thức và kỹ năng làm nên nghề có thể đang thu hẹp trong một số ít bàn tay. Di sản đôi khi giống một cuốn sách còn nguyên bìa, nhưng người đọc đã thưa vắng, những trang sách cũng dần trở nên xa lạ.

Dự án Tổ nghề và danh Nho nước Việt của nghệ sĩ – giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, tìm cách mở lại những trang sách như vậy. Với vai trò khởi xướng ý tưởng, xây dựng concept nội dung và giám tuyển, Nguyễn Thế Sơn kết nối nhiều nghệ sĩ cùng các nghệ nhân trong một hành trình tìm hiểu di sản phố nghề.

Điểm đến của hành trình không dừng ở những ngôi đình trong khu phố cổ, mà mở rộng tới Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi truyền thống khoa bảng có thể gặp gỡ lịch sử nghề nghiệp và những tri thức được tạo tác bằng đôi tay. Từ cuộc gặp gỡ ấy, một câu hỏi dần hiện ra. Ai đã làm nên văn hiến của một đô thị, và những hình thức tri thức nào xứng đáng được ghi nhớ trong ký ức văn hóa?

Các tác phẩm được trưng bày tại triển lãm. Ảnh: BTC

Hành trình này có tiền đề từ Chuyện Đình trong Phố, dự án được Nguyễn Thế Sơn theo đuổi qua nhiều năm bằng triển lãm, tọa đàm, hoạt động thực hành và những cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ với nghệ nhân. Các địa điểm như đình Nam Hương, đình Hà Vĩ, đình Tú Thị hay đình Kim Ngân mang theo những câu chuyện khác nhau về tranh Hàng Trống, nghề sơn, nghề thêu, nghề kim hoàn cùng các cộng đồng từng tạo nên diện mạo kinh tế và văn hóa của Thăng Long Kẻ Chợ. Qua mỗi lần trở lại, ngôi đình được tiếp cận như một không gian văn hóa có khả năng tiếp tục sinh thành ý nghĩa, thay vì chỉ là một công trình cần được bảo tồn.

Trong cấu trúc xã hội của phố nghề xưa, đình thường gắn với tín ngưỡng thờ tổ nghề, sinh hoạt cộng đồng và việc duy trì mối liên hệ giữa những người cùng nghề. Các phường thợ từ những làng nghề khác nhau khi đến Thăng Long có thể mang theo kỹ năng, tập quán, quan hệ đồng hương và nhu cầu tạo lập chỗ dựa tinh thần giữa đô thị. Những thiết chế thờ tự vì thế góp phần củng cố sự gắn bó của cộng đồng với địa điểm cư trú, hành nghề. Ngôi đình lưu giữ ký ức về những người thợ, nhưng cũng phản ánh cách một cộng đồng tổ chức đời sống, xác lập căn tính và truyền lại những giá trị được xem là đáng quý.

Khi mạng lưới nghề nghiệp biến đổi, quan hệ giữa ngôi đình và đời sống cộng đồng cũng thay đổi. Một công trình có thể được giữ gìn về mặt kiến trúc trong khi những tri thức, thực hành và quan hệ xã hội từng làm nên giá trị của nó dần phai nhạt. Bởi vậy, nghiên cứu di sản cần quan tâm cả những gì còn hiện diện lẫn những mối liên hệ đã suy yếu, những ký ức còn được kể và những kinh nghiệm đang đứng trước nguy cơ đứt đoạn.

Các tác phẩm được trưng bày tại triển lãm. Ảnh: BTC

Có thể đọc Chuyện Đình trong Phố từ khái niệm di sản sống, nơi giá trị văn hóa được duy trì thông qua thực hành, trao truyền và sự tham gia của cộng đồng. Nghệ thuật đương đại góp phần khơi mở quá trình này bằng những cách tiếp cận khác với hình thức trưng bày tư liệu hay giới thiệu kiến trúc quen thuộc. Khi tác phẩm xuất hiện tại một ngôi đình, lịch sử địa điểm, ký ức cộng đồng và những tri thức nghề nghiệp có thể trở thành một phần của trải nghiệm thẩm mỹ. Nghệ sĩ và nghệ nhân gặp nhau trong quá trình sáng tạo, còn công chúng được mời tham gia vào những cách đọc mới về di sản.

Đặc điểm này có thể liên hệ với nghệ thuật gắn với địa điểm, thường được gọi là site-specific art. Địa điểm ở đây không đơn thuần là nơi đặt tác phẩm. Kiến trúc, lịch sử, ký ức cộng đồng và những biến đổi của đô thị đều có thể tham gia cấu thành nội dung nghệ thuật. Tác phẩm vì thế cần được đọc trong quan hệ với nơi chốn mà nó xuất hiện, với những người gắn bó với nơi chốn ấy và với các lớp nghĩa được khơi gợi từ chính không gian.

Khi tri thức của đôi tay gặp gỡ văn hiến

Từ các ngôi đình trong phố cổ, dự án mới mở rộng mạng lưới liên kết tới Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Sự chuyển dịch này có ý nghĩa riêng. Văn Miếu gắn với truyền thống giáo dục, khoa cử và sự tôn vinh người học, trong khi các đình thờ tổ nghề lưu giữ ký ức về những cộng đồng lao động và tri thức thực hành. Khi hai loại hình không gian được đặt trong quan hệ với nhau, lịch sử sáng tạo của người Việt hiện ra với nhiều chiều kích hơn. Bên cạnh người làm nên văn chương, kinh điển và học thuật còn có những người cải tiến kỹ thuật, truyền dạy nghề nghiệp và tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống.

Ban Tổ chức trao giấy chứng nhận cho các nghệ sĩ, nghệ nhân và sinh viên nghệ thuật tham gia triển lãm. Ảnh: BTC

Cặp khái niệm “tổ nghề” và “danh Nho” trong tên triển lãm gợi mở chính vùng giao thoa này. Trong cách hình dung quen thuộc về xã hội truyền thống, nhà nho thường gắn với kinh điển, khoa cử và tri thức sách vở, còn người thợ được nhận diện qua công cụ, kỹ năng và sản phẩm lao động. Sự phân chia ấy có thể giúp nhận diện những vị trí xã hội khác nhau, nhưng sẽ trở nên câu thúc nếu được xem như ranh giới bất biến giữa các hình thức tri thức.

Lịch sử nghề thủ công cho thấy việc tiếp nhận kỹ thuật, quan sát, thử nghiệm, cải tiến vật liệu và truyền dạy kinh nghiệm đều đòi hỏi năng lực tư duy. Người làm nghề có thể là người sáng tạo tri thức, còn người có học vấn có thể tham gia vào quá trình đổi mới kỹ thuật và tổ chức sản xuất.

Những nhân vật được gắn với lịch sử các nghề như Lương Như Hộc, thường được suy tôn là tổ nghề in, hay Lê Công Hành, gắn với truyền thống nghề thêu, mở ra những hướng khảo sát về quan hệ giữa học vấn, kỹ thuật và cộng đồng. Những câu chuyện này cần được tiếp cận bằng sự phân biệt giữa chứng liệu thành văn, truyền thuyết nghề nghiệp và ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Truyền thuyết không thay thế được sử liệu, nhưng vẫn là một đối tượng văn hóa có giá trị, bởi nó cho thấy cộng đồng lựa chọn ai để tôn vinh, gửi gắm những phẩm chất nào vào hình tượng tổ nghề và kể lại nguồn gốc nghề nghiệp ra sao.

Đặng Huy Trứ là một trường hợp đặc biệt, bởi ông đưa câu chuyện tổ nghề sang một lĩnh vực gắn với kỹ thuật hiện đại của thế kỷ XIX. Là một quan lại có tư tưởng canh tân, Đặng Huy Trứ tiếp xúc với nhiếp ảnh trong chuyến công cán tới Hương Cảng năm 1865. Sau chuyến đi tiếp theo năm 1867, ông tìm cách đưa máy móc và vật liệu nhiếp ảnh về nước, rồi có ý tưởng mở hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường tại phố Thanh Hà, Hà Nội, năm 1869. Mốc thời gian này thường được xem là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam.

Điều đáng chú ý nằm ở cách Đặng Huy Trứ tiếp nhận một kỹ thuật mới rồi tìm cách đưa nó vào đời sống xã hội. Tên hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường gắn với nhu cầu lưu giữ dung nhan người thân, biểu đạt tình cảm gia đình và đạo hiếu. Trong bài quảng cáo cho hiệu ảnh, ông diễn giải sức mạnh của nhiếp ảnh bằng khả năng lưu giữ hình ảnh con người, để dung mạo có thể còn lại khi người thân đã đi xa.

Nhiếp ảnh ở đây xuất hiện như một kỹ thuật hiện đại, nhưng được tiếp nhận qua một hệ giá trị văn hóa quen thuộc. Máy ảnh, vật liệu và phương pháp tạo ảnh từ bên ngoài đi vào Hà Nội, rồi tìm được ý nghĩa xã hội trong nhu cầu lưu giữ ký ức của người Việt.

Trường hợp Đặng Huy Trứ làm nổi bật một nghịch biện thú vị của lịch sử nghề nghiệp. Một nghề mới có thể được tiếp nhận bằng những kỹ thuật đến từ bên ngoài, nhưng muốn bén rễ trong xã hội, nó cần tìm được mối liên hệ với nhu cầu, tập quán và hệ giá trị tại chỗ. Từ đây, khái niệm tổ nghề không nhất thiết chỉ gắn với những nghề thủ công có lịch sử lâu đời. Nó còn có thể liên quan đến những cá nhân mở đường, tiếp nhận kỹ thuật mới và tạo ra tiền đề cho một lĩnh vực nghề nghiệp phát triển. Câu chuyện nhiếp ảnh vì thế đưa lịch sử phố nghề tới gần hơn với lịch sử hiện đại hóa, nơi tri thức truyền thống và kỹ thuật mới gặp nhau trong những hoàn cảnh cụ thể.

Đọc từ góc độ văn hóa, nhà Nho với tư cách tổ nghề có thể trở thành một cách mở rộng quan niệm về văn hiến. Văn hiến thường được liên hệ với sách vở, văn chương, các bậc khoa bảng và những thiết chế lưu giữ tri thức. Nhưng đời sống văn hóa còn được tạo nên từ những hiểu biết tích lũy trong lao động, từ kỹ thuật xử lý vật liệu, khả năng nhận biết đặc tính của chất liệu, sự chính xác của thao tác và óc sáng tạo được trui rèn qua thực hành. Những tri thức này có thể không được ghi lại đầy đủ bằng văn bản, song vẫn được bảo tồn trong cơ thể người thợ, trong công cụ, sản phẩm và quá trình truyền nghề.

Một đường kim thêu, một lớp sơn, một bản khắc hay một bức ảnh đều có thể chứa đựng lịch sử của những thử nghiệm và lựa chọn. Đằng sau hình thức hoàn chỉnh là những kinh nghiệm khó chuyển tải trọn vẹn bằng lời, những quy tắc được lĩnh hội qua quan sát và những biến đổi được kiểm chứng bằng thực hành. Khi tri thức nghề nghiệp được đặt trong quan hệ với truyền thống học thuật, triển lãm gợi ra một hình dung rộng hơn về trí tuệ sáng tạo. Tri thức không dừng lại ở khả năng diễn giải thế giới bằng ngôn từ. Nó còn biểu hiện trong năng lực làm biến đổi vật liệu, tạo ra công cụ, hình thành kỹ thuật và đáp ứng những nhu cầu cụ thể của đời sống.

Các nghệ nhân trình diễn kỹ thuật thủ công truyền thống tại lễ khai mạc triển lãm. Ảnh: BTC

Di sản trong dòng chảy sáng tạo đương đại

Với dự án do Nguyễn Thế Sơn xây dựng ý tưởng và giám tuyển, sự tham gia của nhiều nghệ sĩ cùng các nghệ nhân mở ra khả năng tiếp cận di sản như một quá trình đối thoại. Nghệ sĩ mang đến tư duy tạo hình, phương thức tổ chức hình ảnh và những câu hỏi về ý nghĩa tác phẩm. Nghệ nhân đóng góp hiểu biết về chất liệu, kỹ thuật, lịch sử nghề và những kinh nghiệm được tích lũy qua thực hành. Khi hai phía thực sự đối thoại, quá trình sáng tạo có thể trở thành một hình thức trao đổi tri thức, trong đó mỗi bên đều có khả năng làm thay đổi cách nhìn của bên kia.

Bởi vậy, việc đưa nghề thủ công vào triển lãm cần vượt khỏi thao tác sử dụng hoa văn, hình dáng hay kỹ thuật truyền thống như những yếu tố trang trí. Vấn đề nằm ở cách tri thức nghề nghiệp tham gia vào quá trình hình thành ý tưởng, lựa chọn chất liệu và quyết định phương thức biểu đạt. Một sản phẩm thủ công có thể được nhìn nhận như kết quả của kỹ năng, nhưng cũng có thể gợi mở những câu hỏi về thời gian, lao động, ký ức và quan hệ giữa con người với vật liệu. Nghệ thuật đương đại tạo ra không gian để những lớp nghĩa ấy được tái diễn giải, còn truyền thống cung cấp những kinh nghiệm và phương thức tư duy đã được kiểm nghiệm qua thời gian.

Dẫu vậy, không gian lịch sử giàu ý nghĩa chưa đủ để bảo đảm chiều sâu nghệ thuật. Cần xem xét cách từng tác phẩm xử lý chất liệu, chuyển hóa tư liệu, đối thoại với lịch sử và tạo ra trải nghiệm cho người xem. Tương tự, sự hiện diện của nghệ nhân chưa đương nhiên đồng nghĩa với một quá trình đồng sáng tạo thực chất. Vai trò của nghệ nhân trong việc lựa chọn, quyết định và định hình tác phẩm cần được nhận diện rõ, cùng với cách đóng góp của họ được ghi nhận. Chính những chi tiết cụ thể của quá trình sáng tạo sẽ cho thấy ý tưởng giám tuyển được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật ra sao.

Từ đây, câu chuyện chuyển hóa di sản phố nghề thành tài nguyên phát triển công nghiệp sáng tạo có thể được nhìn nhận một cách thực chất hơn. Di sản có thể gợi mở chất liệu cho nghệ thuật thị giác, thiết kế, giáo dục, du lịch văn hóa và nhiều hình thức thực hành khác. Nhưng nếu chỉ sử dụng hình ảnh đình cổ, hoa văn truyền thống hay câu chuyện tổ nghề để tạo ra sản phẩm mới, khả năng đóng góp của di sản vẫn có thể dừng ở bề mặt biểu tượng. Một quá trình chuyển hóa sâu hơn đòi hỏi nghiên cứu, trao truyền kỹ năng, sự tham gia thực chất của cộng đồng và những phương thức hợp tác có khả năng duy trì lâu dài.

Tiềm năng của Chuyện Đình trong Phố và Tổ nghề và danh Nho nước Việt nằm ở khả năng hình thành những mối quan hệ liên tục giữa nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà nghiên cứu, không gian di sản và công chúng. Khi các mối quan hệ này được duy trì sau triển lãm, chúng có thể tạo điều kiện cho hoạt động giáo dục, thực hành nghệ thuật và phát triển sản phẩm sáng tạo. Giá trị kinh tế, nếu hình thành, cần đi cùng việc bảo vệ tri thức nghề, bảo đảm lợi ích phù hợp cho nghệ nhân và duy trì khả năng thực hành của cộng đồng.

Cần phân biệt tiềm năng với kết quả đã được chứng minh. Một dự án nghệ thuật có thể khơi gợi sự quan tâm, mở ra những cuộc gặp và thử nghiệm phương thức hợp tác mới. Để xác định tác động lâu dài đối với công nghiệp sáng tạo, cần thêm chứng liệu về hoạt động tiếp nối, sản phẩm hình thành, sinh kế nghề nghiệp và sự tham gia của cộng đồng. Sự tỉnh táo trong đánh giá không làm giảm giá trị của thực hành nghệ thuật. Nó giúp nhận diện chính xác những đóng góp đã có, đồng thời xác định những điều kiện cần thiết để các ý tưởng tiếp tục phát triển.

Từ những ngôi đình trong phố cổ đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám, từ lịch sử các phường thợ đến những thực hành nghệ thuật hôm nay, dự án của Nguyễn Thế Sơn gợi ra khả năng đọc di sản như một hệ thống quan hệ đang tiếp diễn. Mỗi địa điểm mang theo những lớp ký ức riêng, nhưng các lớp ký ức ấy có thể trở nên sáng rõ hơn khi được đặt trong quan hệ với nhau. Những câu chuyện về tổ nghề cũng mở rộng cách nhìn về lịch sử sáng tạo, giúp nhận ra đóng góp của những người đã làm nên tri thức vật chất và thẩm mỹ của đời sống.

Phố nghề đã đổi khác, những cộng đồng nghề xưa cũng không còn nguyên vẹn. Nhưng tri thức làm nên chúng chưa nhất thiết phải trở thành ký ức khép kín. Qua những cuộc gặp giữa nghệ nhân và nghệ sĩ, giữa kinh nghiệm của đôi tay với tư duy tạo hình, giữa ngôi đình trong phố với không gian Văn Miếu, di sản có cơ hội được viết tiếp bằng những hình thức của hiện tại.

Có lẽ, giá trị sâu xa của dự án nằm ở khả năng khơi mở một cách ứng xử với quá khứ vừa tỉnh táo vừa duy tình, vừa tôn trọng tính chân xác của lịch sử vừa dành chỗ cho những diễn giải mới. Văn hiến, trong hình dung ấy, được tạo nên bằng sách vở và những tư tưởng được ghi chép, nhưng cũng được viết bằng những bàn tay đã bền bỉ làm ra vật dụng, hình ảnh và kỹ thuật cho đời sống. Khi những bàn tay ấy được nhìn nhận như chủ thể của tri thức và sáng tạo, di sản có thể tiếp tục sống trong hiện tại, không phải như một miền ký ức khép kín, mà như nguồn năng lực vẫn còn khả năng sinh thành.

TS. Phạm Minh Quân - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội