Từ tiêu cực thi cử nghĩ về giáo dục nghề nghiệp

Thông tin về các hành vi gian lận trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) tại Tuyên Quang, Quảng Trị… bị phát giác và khởi tố đang làm dư luận cả nước xôn xao⁽¹⁾. Chân tướng của sự việc và trách nhiệm của những người có liên quan rồi đây sẽ được làm rõ, tuy nhiên những vụ việc như vậy không khỏi khiến những ai quan tâm đến giáo dục lo lắng khi nó gợi lại ký ức về các vụ việc tiêu cực tương tự từng xảy ra tại Sơn La, Hà Giang… trong kỳ thi THPT quốc gia năm 2018. 

Hiện tượng gian lận thi cử với quy mô, tính chất nghiêm trọng như trên cần được nghiên cứu và phân tích dưới nhiều góc độ khác nhau. 

Nhìn ở góc độ giáo dục nghề nghiệp, những vụ việc tiêu cực nói trên gợi ra rất nhiều suy ngẫm. Từ những thông tin đã công khai trên báo chí, và những gì quan sát từ hiện trường giáo dục trong những năm qua, không khó để nhận ra những điểm yếu chí mạng trong giáo dục nghề nghiệp ở bậc học phổ thông thể hiện ở trên hai phương diện: nhận thức về nghề và định hướng lựa chọn nghề nghiệp. 

Cho dù đã thay đổi tên gọi từ “Kỳ thi THPT quốc gia” sang thành “Kỳ thi tốt nghiệp THPT”, cuộc thi này về cơ bản vẫn có hai chức năng. Một là cung cấp điểm số để xét tốt nghiệp THPT cho học sinh. Hai là cung cấp kết quả để các trường cao đẳng, đại học xét tuyển sinh viên. Vì mang cả tính chất là thi tuyển sinh, tính cạnh tranh của cuộc thi rất mạnh, giành được điểm số cao ở một số môn nhất định để có được một chỗ trong đại học mình mơ ước trở thành chiến thuật phổ biến và hợp lý của thí sinh. 

Vụ việc gian lận tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang với cơn mưa điểm 10 môn toán và những gì phía sau được phơi bày cho thấy tâm lý muốn có được điểm cao tối đa để trúng tuyển vào trường mình muốn, từ đó làm nghề mình thích ở những thí sinh thiếu tự tin. Nó gợi nhắc đến câu chuyện cũ khi các trường đại học vốn đứng ở “top” các đại học có cửa vào rất hẹp như Đại học Y Hà Nội xác nhận có thí sinh gian lận đã trở thành sinh viên của trường và chờ xác minh xử lý vài năm trước đó⁽²⁾. 

Câu chuyện này phản ánh một thực tế, học sinh và phía sau là phụ huynh đã chọn nghề, hướng về nghề không phải bằng cái tâm chân thật và nhận thức đúng đắn. Tức là học sinh đã không chọn trường để học lấy một nghề phù hợp, một nghề mình có thể học được, có thể làm tốt, có thể thông qua đó mà lập thân, kiến tạo giá trị cho xã hội. Trong những trường hợp như thế, người ta đã chọn nghề bằng hư danh, ảo tưởng và tính toán vị kỷ mù quáng. Khi chọn nghề như vậy mà thiếu tự tin vào năng lực của bản thân lại tìm được lỗ hổng, chắc chắn họ sẽ dùng thủ đoạn. Hệ quả của việc này về lâu dài khó có thể lường được. Đi học nghề, bước vào nghề bằng thủ đoạn như thế, ai đảm bảo rồi đây người học nghề đó rồi sẽ trở thành một người giỏi nghề, có đạo đức nghề tốt? 

Tuyên Quang là tỉnh đầu tiên đăng ký với Bộ Giáo dục và Đào tạo sử dụng máy quét an ninh cầm tay tại tất cả các điểm thi tốt nghiệp THPT năm 2026, nhằm phòng chống gian lận thi cử bằng thiết bị công nghệ cao. Thế nhưng, gian lận nghiêm trọng vẫn xảy ra tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang. Diễn tiến đến ngày 17.7.2026, Cơ quan điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố vụ án, khởi tố 27 bị can. Ảnh: Long Quyền

Nhìn sâu hơn, hiện tượng trên phản ánh một giá trị quan lệch lạc về việc học. Cả phụ huynh, thầy cô và học sinh đã không coi mục đích của học tập là để khai sáng, phát triển bản thân, mài sắc tài năng, năng lực của cá nhân. Từ đó, thông qua nghề nghiệp mà tự lập, giúp mình, giúp người, thúc đẩy làm cho xã hội ngày một tốt đẹp hơn. Họ thuần túy coi học tập như là một phương tiện, một thủ đoạn để đi tới vị trí có thể đem lại “việc nhàn lương cao”, dễ dàng kiếm được bổng lộc, có nhiều cơ hội được hưởng thụ vinh hoa phú quý. Chính vì vậy có thể nói chủ nghĩa thành tích và gian lận là cặp song sinh dính liền với nhau. 

Những gian lận trong thi cử có thể bị hạn chế đáng kể khi các kỳ thi được chỉnh sửa về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên, nếu không nhìn sâu vào sự sai lầm trong giá trị quan, tư duy về việc học, về giáo dục nghề, hậu quả sẽ rất lâu dài. 

Lâu nay, nội dung giáo dục nghề nghiệp vốn ít được chú trọng trong giáo dục phổ thông. Học sinh có ý niệm về nghề nào đó phần lớn là do quan sát cha mẹ, họ hàng, thầy cô và những người xung quanh. Sau này, khi công nghệ phát triển, nhận thức đó lại đến từ các tin tức trên mạng xã hội và báo chí điện tử. Những thông tin đó cũng có ích nhất định nhưng nó cũng dễ làm cho học sinh rối loạn và gặp sai lầm trong nhận thức. Trào lưu chọn trường, chọn ngành học theo “trend” nổ lên trong bối cảnh ấy là dễ hiểu. 

Để thay đổi hiện trạng này, giáo dục nghề nghiệp, thông qua chương trình chính khoá và ngoại khóa phải được thiết kế, tổ chức, thực hiện một cách bài bản tập trung vào những điểm trọng tâm. 

Một là phải giáo dục cho học sinh hiểu bản chất của việc học, thoát khỏi bóng ma tư duy khoa cử truyền thống nhắm đến là “vinh thân phì gia”, “vinh quy bái tổ”. Học sinh biết nghĩ về việc học để khai sáng bản thân và cải tạo xã hội. Trên cơ sở đó, giáo dục cho học sinh nhận thức tiến bộ về nghề nghiệp. Học nghề phù hợp, học nghề mình yêu thật sự, học nghề mình có thể học, có thể làm tốt nhất thay vì chọn những nghề có cái tên kêu, nghề có vẻ kiếm được nhiều tiền, có quyền lực hay nhiều bổng lộc... Phải giáo dục để học sinh biết hướng đến sự chuyên nghiệp, có ý thức vươn đến đỉnh cao trong nghề mình chọn, mình làm và suy nghĩ thật sâu sắc, cẩn trọng về đạo đức của nghề. 

Hai là cung cấp thông tin, giúp học sinh tìm hiểu sâu, rộng về các nghề cơ bản trong xã hội, các nghề mà học sinh có hứng thú, quan tâm. Thực tế cho thấy rất nhiều học sinh khi chọn ngành học, chọn nghề mình theo đuổi đã không thật sự hiểu về nghề đó. Kết quả là học đến năm thứ hai, thứ ba thậm chí năm cuối vẫn bỏ học đi học lại ngành khác hoặc là vẫn tốt nghiệp, lấy được bằng nhưng chật vật và ra trường với kết quả học tập tồi tệ.

Một số vẫn đi làm bình thường nhưng loay hoay, không hạnh phúc với nghề và thu nhập trở thành sự bấu víu duy nhất, niềm vui duy nhất trong làm nghề. Một cuộc đời với 30 - 35 năm đi làm mà làm việc trong trạng thái như vậy thì khó có thể nói cá nhân đó có cuộc đời hạnh phúc và có thể tạo ra giá trị thật sự cho xã hội. Có một số nghề gần gũi mà học sinh có thể dễ hình dung do quan sát người thân, thầy cô như giáo viên, bộ đội, công an, bác sĩ… Nhưng có rất nhiều nghề khác, học sinh chỉ biết đến tên mà khó hình dung như lập trình viên, nghiên cứu viên, kiểm toán, nhân viên ngân hàng…

Ngay cả với những nghề có vẻ như “gần gũi”, dễ hình dung, học sinh cũng không hiểu rõ bản chất của nghề, không có nhiều thông tin chính xác vì vậy dẫn đến những nhận thức sai lầm kiểu “giáo viên là một nghề nhàn nhã” hay “bác sĩ là một nghề kiếm được rất nhiều tiền”. Xã hội ngày càng biến đổi nhanh làm cho các nghề phân nhánh, chuyên môn hóa ngày một cao và nhiều nghề mới nảy sinh, việc giúp học sinh tìm hiểu về các nghề vì vậy rất quan trọng. 

Ba là giúp học sinh học tập và trải nghiệm các nghề nghiệp cụ thể khi còn là học sinh. Đây là nội dung giáo dục có tính thực dụng và thực tiễn cao. Học sinh phải được học một cách bài bản một nghề nào đó ngay khi còn là học sinh và hướng tới trở thành người chuyên nghiệp trong nghề đó. Việc học khi đó không chỉ là đọc sách, nghe giáo viên giảng thuần túy mà bao gồm cả thực hành, thực tập, tiến hành công việc tạo ra sản phẩm có thể bán thành hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn quy định. Quan trọng nhất, việc học nghề này không phải là sự ép buộc tất cả học sinh cùng học một nghề mà có nhiều lựa chọn để học sinh có thể chọn nghề mình thích, mình có hứng thú, muốn theo đuổi. Muốn như vậy, rõ ràng hệ thống giáo dục phải có thiết kế phù hợp và có những tính toán nền tảng, tương thích với hệ thống của thế giới. 

Tóm lại, đảm bảo cho các cuộc thi diễn ra an toàn, công khai, minh bạch, công bằng, hạn chế tối đa gian lận là công việc cấp bách, quan trọng. Tuy nhiên, hướng thầy cô, học sinh, phụ huynh và toàn xã hội về bản chất thực sự của việc học; làm cho cả giáo viên, phụ huynh và học sinh có giá trị quan đúng đắn về chọn nghề, học nghề và làm nghề trong tư cách một người chuyên nghiệp cũng quan trọng không kém, thậm chí còn quan trọng hơn. Mọi thành tích thể hiện bằng các con số hay danh hiệu sẽ vô nghĩa nếu hệ thống giáo dục không đồng thời tạo ra được người công dân có tinh thần độc lập và người trưởng thành có khả năng làm nghề chuyên nghiệp.

Muốn vậy, tất cả các nội dung nói trên về giáo dục nghề nghiệp phải được thể hiện trong chương trình giáo dục và hiện thực hóa trong các hoạt động giáo dục thường ngày ở trường thông qua các hoạt động chính khóa, ngoại khóa, hoạt động của câu lạc bộ, các hoạt động kết hợp giữa chuyên gia bên ngoài và giáo viên trong nhà trường, sự liên kết chặt chẽ giữa trường học và các công ty, cơ sở sản xuất, cộng đồng địa phương. Tất cả các hoạt động đó phải có tính khoa học, sư phạm và thực tiễn cao thay vì chỉ là những bài học trên giấy hoặc những bài giảng minh họa cho sách giáo khoa. 

Nguyễn Quốc Vương 

__________________

(1) Liên quan vụ việc tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (Quảng Trị), Sở GD-ĐT tỉnh này đã quyết định hủy toàn bộ kết quả thi của 5 thí sinh sau khi xác định có vi phạm quy chế thi. Trong khi đó, sáng ngày 8.5.2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức họp báo thông tin chi tiết về vụ việc gian lận thi cử liên quan 328 thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang trong kì thi tốt nghiệp THPT 2026. Ban chỉ đạo thi cấp quốc gia đã họp và thống nhất đề nghị Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc cho tổ chức cho các thí sinh tại điểm thi Trường Trung học phổ thông chuyên Tuyên Quang thi lại Kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông năm 2026 tất cả các môn. Dự kiến việc tổ chức thi lại sẽ diễn ra vào các ngày 14 và 15.8.2026.

(2)  https://tuoitre.vn/thi-sinh-thu-ba-gian-lan-diem-dang-hoc-tai-dh-y-ha-noi-20190411221958229.htm