Để là người tự do

 16:31 | Thứ tư, 13/03/2019  0
Tôi đã đọc bài: “Đào tạo con người tự do hay con người công cụ?” trong cuộc tọa đàm “Định vị giáo dục Việt Nam” trên Người Đô Thị. Nội dung bàn về giáo dục, trong đó có câu nói của TS. Giáp Văn Dương: “Con người tự do là đích đến của giáo dục” làm tôi rất thấm thía.

Tọa đàm mùa Xuân thường niên lần thứ tư - 2019, do Tạp chí Người Đô Thị tổ chức với chủ đề “Định vị giáo dục Việt Nam” ghi nhận những ý kiến tâm huyết của các nhà giáo, nhà quản lý giáo dục: PGS-TS. Phan Thanh Bình(Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa Giáo dục Thanh thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội); TS. Giáp Văn Dương (Tổng hiệu trưởng Hệ thống giáo dục VietSchool); TS. Trần Phi Phượng (Hiệu trưởng trường Trung - Tiểu học Đức Trí, Bình Dương); TS. Nguyễn Lưu Bảo Đoan (Khoa Kinh tế, Đại học Kinh tế TP.HCM); nhạc sĩ Thanh Bùi (Thành viên sáng lập Hệ thống giáo dục Embassy Education); nhà báo Trương Thị Mai Lan (40 năm theo dõi lãnh vực giáo dục của Báo Sài Gòn Giải Phóng).


Theo ông, triết lý giáo dục quốc gia hiện hữu hướng đến việc đào tạo ra những con người công cụ. Và câu chuyện đào tạo ra con người công cụ ở Việt Nam trở nên nặng nề hơn vì Việt Nam chưa có công nghiệp phát triển, và giáo dục chịu sự chi phối nặng của ý chí chính trị. Cũng theo ông, giáo dục của thời kỳ mới phải thay đổi, theo hướng đào tạo những con người tự do, để giải phóng trí tuệ, giải phóng sức sáng tạo.

Tôi tốt nghiệp đại học dược khoa cách nay gần 45 năm, khi ấy không biết triết lý giáo dục là gì, nhưng đã nghe loáng thoáng thời ấy bàn “giáo dục đại học là khai phóng”. Mãi sau này, đọc trích lời giới thiệu của Nguyễn Xuân Sanh cuốn sách Đại học, tôi mới biết “Giáo dục đại học khai phóng (liberal) vì nó làm cho con người tự do (liber), hiểu biết thế giới và nguồn gốc cao quý của mình”.

Các sự việc trên làm tôi thấm thía về con người tự do, nhưng khởi đầu làm tôi quan tâm vấn đề này chính là hai câu nói của Stephen Hawking.

Vào ngày 14.3.2018, Stephen Hawking, nhà vật lý lý thuyết, nhà vũ trụ học nổi tiếng người Anh đã từ giả cõi đời để hòa vào vũ trụ. Được xem là một trong những nhà khoa học xuất sắc nhất mọi thời đại, sự ra đi của ông thật sự là mất mát lớn của nhân loại. Hàng triệu triệu người sẽ mãi nhớ về Stephen Hawking, nhà khoa học phấn đấu hết mình vì sự tiến bộ của thế giới dù mang trong mình căn bệnh hiểm nghèo suốt 55 năm.

Stephen Hawking nguyên là Giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Vũ trụ học lý thuyết thuộc Đại học Cambridge. Trong số những công trình khoa học quan trọng của ông, nổi bật nhất là lý thuyết kỳ dị hấp dẫn trong khuôn khổ thuyết tương đối tổng quát, và tiên đoán lý thuyết hố đen phát ra bức xạ (tức bức xạ Hawking). Hawking cũng là một trong những người đầu tiên khởi đầu một nền vũ trụ học dựa trên sự thống nhất giữa thuyết tương đối tổng quát và cơ học lượng tử.

Tôi biết đến Stephen Hawking nhờ đọc những bài báo rải rác về ông, đặc biệt xem phim “Thuyết vạn vật”, (tựa gốc tiếng Anh: The Theory of Everything) là bộ phim tiểu sử phát hành năm 2014. Nhưng ấn tượng sâu sắc của tôi về ông lại bắt nguồn từ các câu nói mà Stephen Hawking phát biểu được sưu tầm trích dẫn trên mạng. Riêng có hai câu nói của ông cứ làm tôi suy nghĩ mãi và nói thầm: “Stephen Hawking sâu sắc lắm đây!”

Tâm trí cứ luôn ồn ào có phải là con người tự do?

Stephen Hawking có nói: “Những người trầm lặng nhất là những người có tâm trí ồn ào nhất”. Có đúng thế không?

Trong triết lý Phật Giáo có khái niệm và phương pháp tu tập gọi là chánh niệm. Chánh niệm là sự tỉnh giác, là sự chú tâm, biết rõ những gì đang xảy ra nơi ta trong giây phút hiện tại, bây giờ và ở đây một cách vô tư không phê phán hoặc so sánh.

Nếu không có chánh niệm, chúng ta không thể nào nhìn thấy thế giới một cách rõ ràng, đơn giản là chúng ta sẽ lạc bước theo sự nghĩ ngợi lao xao của tâm trí. Cách hay nhất để hiểu chánh niệm là nhận ra những gì không phải là chánh niệm. Phải chăng những người có tâm trí ồn ào” mà Stephen Hawking đề cập chính là những người không có chánh niệm, còn gọi thất niệm?

Tư thế thông thường của người trầm lặng là ngồi hoặc hay đứng yên, không nói năng, có vẻ trầm tĩnh, an nhiên mặc dù xung quanh xảy ra những biến cố, xao động. Tư thế của Hawking từ khi bị bệnh thành người trầm lặng suốt ngày.

Stephen William Hawking (1942 - 2018) là một nhà vật lý lý thuyết, vũ trụ học, tác giả viết sách khoa học thường thức người Anh, nguyên Giám đốc Nghiên cứu tại Trung tâm Vũ trụ học lý thuyết thuộc Đại học Cambridge


Năm 1963, khi mới 21 tuổi và đang theo học cao học tại Đại học Cambridge, Hawking được chẩn đoán mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên (bệnh ALS hay Lou Gehrig), căn bệnh phá hủy hệ thống thần kinh khiến cơ thể bị liệt, không vận động được - và ông được dự đoán chỉ sống thêm không quá 2 năm. Giọng nói của Hawking ngày càng khó khăn hơn, và đến cuối những năm 1970 chỉ còn gia đình và những người bạn thân nhất hiểu được ông. Để giao tiếp với những người khác, ai đó hiểu rõ sẽ dịch lời ông cho người kia.

Trong một chuyến đi thăm CERN ở Genève mùa hè năm 1985, Hawking mắc viêm phổi nặng. Ông đã sống sót, nhưng phải trải qua một ca phẫu thuật mở khí quản, đòi hỏi loại bỏ năng lực phát âm ít ỏi còn lại của ông. Từ đây, ông chỉ im lặng, và người ta chỉ hiểu ông nhờ máy tính chế tạo dành cho riêng ông phát biểu.

Câu nói “Những người trầm lặng nhất là những người có tâm trí ồn ào nhất” trước hết có thể xem là lời của Hawking nói về thân phận của ông. Thân phận của ông là người trầm lặng nhất vì suốt ngày phải ngồi bất động trên xe lăn, không nói năng được một lời nào nhưng tâm trí ông không yên ả chút nào.

Có thể nói tâm trí của Hawking rất ồn ào, bởi vì bên trong thân thể gần như vô dụng của ông là một bộ não sắc bén và tò mò trước bản chất của vũ trụ. Bộ não thiên tài ấy phải ồn ào một cách đúng phương pháp mà ta gọi là chánh niệm, nó không ngừng tìm kiếm những lời giải bí ẩn của vũ trụ, từ khám phá về nguồn gốc vũ trụ, thăm dò tiềm năng của việc du hành vũ trụ cho tới bí ẩn đằng sau hố đen…

Tuy nhiên, câu nói “Những người trầm lặng nhất là những người có tâm trí ồn ào nhất” của Hawking, theo tôi cũng là lời cảnh tỉnh. Trong cuộc sống, ta rất thường gặp những người có vẻ trầm lặng nhưng đầu óc họ có nghỉ ngơi đâu. Đầu óc họ rất ồn ào vì nỗi sợ hãi bất tận và lòng tham muốn vô cùng của “cái tôi”. Trong quá trình tồn tại và phát triển, con người gây ra biết bao đau khổ bởi vì cái tôi phóng đại quá lớn của mình. Trong cuộc sống của mỗi con người, hắn ta có thể làm hại người và cả hại mình chỉ vì cái tôi không có thật do hắn dựng nên thông qua sự ồn ào suy nghĩ bất tận trong đầu hắn.

Theo tôi, thông qua câu nói “Những người trầm lặng nhất là những người có tâm trí ồn ào nhất” của Hawking cảnh tỉnh, những người không trầm lặng hoặc thuộc loại trầm lặng nhất cũng cần có khoảng thời gian tâm trí tĩnh lặng thật sự.

Để là người tự do

Câu nói thứ hai của Stephen Hawking: “Tôi không thể di chuyển và phải nói bằng máy tính nhưng trong tâm trí, tôi là người tự do” cũng làm tôi rất tâm đắc.

Đúng là Stephen Hawking đã được thế giới biết đến là anh hùng không chỉ trên phương diện chuyên môn là khoa học vũ trụ, mà còn là người vượt lên chính mình một cách hoàn hảo, không đầu hàng "số phận".

Hình ảnh của ông đã truyền một thông điệp rằng bạn có thể thành công ngay cả khi bạn có nhiều điều kiện để đi đến... thất bại.

Nhiều bức ảnh chụp Stephen Hawking đang ngồi trên xe lăn, thân hình co quắp bất động nhưng nụ cười lại nở rộ trên môi ông và chỉ có thể nói, đó chính là nụ cười hạnh phúc.

Stephen Hawking nói: “Tôi không thể di chuyển và phải nói bằng máy tính nhưng trong tâm trí, tôi là người tự do”, theo tôi câu nói hàm hai ý.

Thứ nhất, trong tâm trí Hawking cảm thấy tự do vì đầu óc ông “ồn ào” nghĩ ngợi về giải thích vũ trụ chứ không lệ thuộc vào sự vận hành mang lại lo âu, sợ hãi, đau khổ vì “cái tôi” của ông. Thứ hai, trong tâm trí Hawking cảm thấy tự do vì ông cảm nhận hạnh phúc chính là ngoài bỏ bớt cái tôi, không nhiều mong cầu để sống "biết đủ".

Hawking cảm thấy tự do vì ông thố lộ: “Lời khuyên của tôi cho những người tàn tật đó là, hãy tập trung làm thật tốt những thứ mà bản thân khuyết tật không ngăn được bạn. Đừng hối tiếc những điều mình không thể. Đừng để bị khuyết tật cả cả tinh thần và thể xác”.

PGS-TS. Nguyễn Hữu Đức

bài viết liên quan
Loading...
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.