Khuê Văn Các: Hài hòa những đối cực trong nghệ thuật kiến trúc Việt

 10:01 | Thứ bảy, 21/11/2026  0
Văn Miếu – Quốc Tử Giám khởi dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông, mở đầu bằng việc dựng điện thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết Nho gia. Sáu năm sau, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của đất nước, ngay trong khuôn viên này. Đến thời Trần, công trình được tu sửa và mở rộng, tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm giáo dục của quốc gia.

Thời Lê sơ, đặc biệt dưới triều vua Lê Thánh Tông, quần thể được tu bổ và hoàn thiện thêm với giếng Thiên Quang và 82 tấm bia Tiến sĩ dựng trên lưng rùa đá. Đây là những dấu ấn kiến trúc và điêu khắc tiêu biểu còn lưu giữ đến nay. Sang triều Nguyễn, dù trung tâm giáo dục đã chuyển vào Huế, Văn Miếu ở Thăng Long vẫn được coi trọng, nhiều hạng mục được trùng tu, trong đó nổi bật là việc xây dựng Khuê Văn Các vào khoảng năm 1805.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhìn từ trên cao. Ảnh: Tư liệu đầu Thế kỷ 20


Trải qua gần một nghìn năm, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo nhưng vẫn giữ nguyên cấu trúc cơ bản, trở thành một quần thể kiến trúc – văn hóa kết tinh qua nhiều triều đại, gắn liền với truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam.

Khuê Văn Các nằm trong quần thể Văn Miếu – Quốc Tử Giám, từ lâu đã trở thành biểu tượng của trí tuệ và văn hiến Việt Nam. Tại Trung Quốc và nhiều nơi thờ Khổng Tử ở châu Á, Khuê Văn Các thường là nơi lưu giữ kinh điển Nho gia, đề cao Nho học. Tuy nhiên, Khuê Văn Các ở Hà Nội không phải là sự sao chép khuôn mẫu từ Trung Quốc.

Ngược lại, đây là một sáng tạo độc đáo của người Việt, phản ánh cách chúng ta tiếp nhận tinh hoa nhân loại và chuyển hóa thành bản sắc riêng, phù hợp với cảnh quan và tâm thức bản địa.

Giá trị kiến trúc và cảnh quan của Khuê Văn Các được thể hiện rõ qua nghệ thuật dung hòa các mặt đối lập, một nguyên lý xuyên suốt trong văn hóa truyền thống Việt Nam.

Ở Trung Quốc, Khuê Văn Các vốn là một phần trong tổng thể kiến trúc Khổng miếu. Công trình này có vị trí quan trọng và chức năng lưu trữ kinh điển Nho giáo. Kiến trúc thường được xây dựng với quy mô lớn, nhiều tầng, uy nghi, chạm khắc cầu kỳ và rực rỡ. Ở đó, sự trang trọng, tính đối xứng, nghi lễ và mực thước được nhấn mạnh, phù hợp với tinh thần Nho giáo quyền uy, chính thống của Trung Hoa.

Khổng miếu, Khúc Phụ, Sơn Đông (Khuê Văn Các ở phía trước khu Đại Thành). Ảnh: TL

Mặt cắt qua Khuê Văn Các ở Khổng Miếu, Sơn Đông.


Trong khi đó, Khuê Văn Các tại Hà Nội lại có một diện mạo hoàn toàn khác. Được xây dựng vào năm 1805 dưới triều Nguyễn, công trình không có chức năng lưu trữ kinh điển như Khuê Văn Các ở Khổng Miếu Khúc Phụ, mà đóng vai trò như một biểu tượng của trí tuệ gắn liền với cảnh quan thiên nhiên, một điểm nhấn thanh thoát, lãng mạn trong không gian quần thể Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Khác với sự đồ sộ và uy nghiêm ở Trung Hoa, Khuê Văn Các của Việt Nam mang dáng vẻ thanh thoát, giản dị nhưng tinh tế, kết hợp hài hòa với cảnh quan và sân vườn xung quanh. Nét đẹp ấy không chỉ tôn vinh khoa cử và học vấn, mà còn phản ánh thẩm mỹ thanh nhã và tình cảm gắn bó với tự nhiên của người Việt.

Khuê Văn Các nằm trên trục thần đạo theo hướng Bắc – Nam, ở vị trí trung tâm của quần thể Văn Miếu. Thay vì được thiết kế như một công trình chỉ có mặt trước và mặt sau, Khuê Văn Các có hình dáng một tòa lầu vuông với bốn mặt tương đồng. Đây là một lựa chọn kiến trúc sáng tạo, giúp công trình mở ra đối thoại với cả phương Đông và phương Tây, với ánh bình minh tinh khôi cũng như sắc hoàng hôn buông xuống.

Có thể nhìn thấy công trình từ cả bốn phương, nhờ đó, tính biểu tượng của Khuê Văn Các vượt lên trên chức năng và quy mô vật chất của một công trình kiến trúc.

Khuê Văn Các nhìn từ Đại Trung Môn. Ảnh: Busy Leon, 1914-15

Khuê Văn Các có 4 mặt mở ra bốn phía. Ảnh: Busy Leon, 1914-15.


Nằm giữa Đại Trung Môn và Đại Thành Môn, Khuê Văn Các định hình hai khoảng không gian cân bằng. Thứ nhất, từ Đại Trung Môn đến Khuê Văn Các là một không gian cảnh quan sân vườn với hai ao sen nhỏ ở hai bên. Từ Khuê Văn Các đến Đại Thành Môn là một khoảng sân vuông khác, với giếng Thiên Quang ở vị trí trung tâm.

Khuê Văn Các đóng vai trò như một cánh cổng, đánh dấu sự chuyển tiếp giữa quá trình học đạo và sự thành tựu trong hệ tư tưởng Nho giáo.

Khuê Văn Các là minh chứng cho mối liên hệ mật thiết giữa công trình kiến trúc và cảnh quan sân vườn. Phía trước là không gian sân vườn với những cây cao tạo vẻ u tịch, phía sau là giếng Thiên Quang vuông vức, nơi mặt nước phẳng lặng soi bóng gác văn. Chếch về hai bên là khu bia Tiến sĩ, xung quanh có những cây xanh cổ thụ. Hai bên công trình còn có hai cửa phụ là Súc Văn và Bí Văn.

Sơ đồ tổng thể Văn Miếu - Quốc tử Giám bố cụng thành 5 khu liên tiếp trên trục Thần đạo. Ảnh: TL


Bố cục trung tâm của Khuê Văn Các cũng là một ẩn dụ về con đường Trung Đạo, không thiên lệch về bất kỳ phía nào. Từ mỗi hướng nhìn, công trình kiến trúc đều có sự đối thoại cởi mở và hài hòa với không gian xung quanh. Kiến trúc ở đây không đứng một mình, mà luôn trong mối tương quan hài hòa với cảnh quan và tổng thể để cùng biểu hiện, tương hỗ, bổ trợ cho nhau.

Chính nhờ sự hài hòa với không gian cảnh quan và cây cối xung quanh mà trong bối cảnh đô thị hóa ngày nay, dù các tuyến phố lân cận đã được xây dựng dày đặc với những tòa nhà cao hơn Văn Miếu và Khuê Văn Các rất nhiều, các công trình biểu tượng này vẫn giữ được vẻ uy nghiêm, thanh nhã nhờ lớp đệm cây xanh, không bị sự ồn ào bên ngoài lấn át.

Trong khi các cửa Nghi môn, Đại Trung Môn, Đại Thành Môn có bố cục truyền thống của tam quan hoặc kiểu nhà ba gian với kết cấu vì kèo cổ truyền, Khuê Văn Các lại có cấu trúc tạo hình rất độc đáo. Tầng dưới gồm bốn trụ gạch vững chãi trên một mặt bằng vuông vức, gợi hình tượng đất; tầng trên mở bốn cửa tròn, gợi hình ảnh sao Khuê, biểu trưng cho trời.

Các lớp không gian Đại Trung Môn, Khuê Văn Các nhìn từ Nghi môn của Văn Miếu Khuê Văn Các. Ảnh: Busy Leon, 1914-15


Nằm cùng trên trục thần đạo của Văn Miếu, Khuê Văn Các một mặt góp phần củng cố ý tưởng tổng thể, mặt khác tạo ra sự khác biệt, trở thành một điểm nhấn quan trọng trong quần thể kiến trúc.

Sự kết hợp “vuông – tròn”, “đất – trời” ấy chứa đựng triết lý vũ trụ quan căn bản của người Việt, được biểu hiện qua quan niệm về trời đất, âm dương và câu chuyện bánh chưng, bánh dày lưu truyền từ thời Văn Lang. Tầng trên của Khuê Văn Các mở ra bốn phía với các ô cửa tròn, khiến gác văn như hòa vào bầu trời. Trong khi đó, bốn trụ vuông của tầng dưới lại hài hòa với mặt nước của giếng Thiên Quang, tạo nên cảm giác lắng đọng, trầm tĩnh.

Giữa trời và nước, công trình trở thành chiếc cầu nối con người với cảnh quan, từ gần đến xa, từ cây cỏ xung quanh đến những vì tinh tú trên bầu trời cao rộng.

Tầm nhìn từ Khuê Văn Các hướng ra khung cảnh xunh quanh Khuê Văn Các. Ảnh: Busy Leon, 1914-15


Khuê Văn Các, được xây dựng dưới triều Nguyễn, là một minh chứng sống động cho sự đan xen uyển chuyển giữa các lớp lịch sử và thẩm mỹ kiến trúc Việt Nam. Một mặt, công trình thể hiện tinh thần và phong cách kiến trúc mới mẻ của triều Nguyễn, vốn được định hình rõ nét qua các công trình ở Huế. Mặt khác, kiến trúc này cần hòa hợp với tổng thể công trình thời Lê đã hiện hữu.

Kiến trúc thời Lê ở Văn Miếu được đặc trưng bởi sự bề thế nhưng giản dị, thiên về đường nét chắc khỏe và đối xứng. Đại Bái Đường có dáng dấp như một ngôi đình làng, với những đầu đao cong vút nhưng vẫn vững chãi, bề thế. Giếng Thiên Quang vuông vức cùng hệ thống bia Tiến sĩ dựng trên lưng rùa đều có ngôn ngữ tạo hình cô đọng, vững chãi. Tất cả toát lên tinh thần nghiêm cẩn, mực thước, vừa uy nghiêm vừa gắn bó với cảnh quan tự nhiên.

Trong bối cảnh đó, Khuê Văn Các mang nhiều đặc điểm của kiến trúc thời Nguyễn, vốn có thể bắt gặp trong các công trình ở Hoàng thành Huế, như mái ngói chồng diêm, ngói âm dương, khung gỗ sơn son và những chi tiết chạm khắc, phù điêu tinh tế. Kiến trúc lầu gác khá phổ biến dưới triều Nguyễn nhưng chưa xuất hiện trong kiến trúc thời Lê.

Tuy nhiên, nhờ những khoảng đệm với không gian xung quanh và sự thay đổi về tỷ lệ giữa công trình với hai cửa phụ Bí Văn và Súc Văn, sự khác biệt này không gây xung đột hay lấn át các công trình khác trong tổng thể. Đây là một ví dụ điển hình cho cách người Việt ứng xử với dòng chảy văn hóa: tiếp nối tinh hoa của triều đại đương thời nhưng vẫn tôn trọng những giá trị văn hóa đã trở thành nền tảng trong quá khứ.

Khu Đại Thành và giếng Thiên Quang là kiến trúc xây dựng từ thời Lê. Ảnh: Busy Leon, 1914-15

Văn Miếu - Quốc Tử Giám và Khuê Văn Các là nơi dòng chảy của văn hóa truyền thống kết nối quá khứ - hiện tại - tương lai. Ảnh: TL


Ngày nay, Khuê Văn Các không chỉ là một di tích kiến trúc mà còn là biểu tượng văn hóa. Nhỏ bé nhưng chứa đựng một vũ trụ quan sâu rộng cùng tâm hồn cởi mở, tinh tế của người Việt, công trình đã trở thành hình ảnh gắn liền với Hà Nội và được chọn làm biểu tượng của Thủ đô.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, khi nhiều công trình văn hóa dễ bị vay mượn hình thức ngoại lai hoặc quá chú trọng vào quy mô, Khuê Văn Các nhắc nhở chúng ta một điều giản dị mà sâu sắc: kiến trúc không cần lớn mới trở nên vĩ đại, mà cần biết dung hòa những mặt đối lập, hòa hợp với thiên nhiên và dòng chảy văn hóa truyền thống.

Nếu Hà Nội hôm nay biết học bài học từ Khuê Văn Các, xử lý hài hòa giữa cũ và mới, giữa công trình và cảnh quan, giữa vật chất và tinh thần, thì những không gian mới sẽ không chỉ phục vụ đời sống hiện tại mà còn trở thành ký ức đô thị, một phần bản sắc lâu dài của thành phố cho mai sau.

Chẳng bề thế, không nguy nga

Hài hòa sau trước, mới là bền lâu

Hiển bày đạo học thẳm sâu

Tròn vuông giản dị, nhiệm mầu viên dung.

KTS. Trần Tuấn (Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội -HWSUD)

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm
Cùng chuyên mục
Xem nhiều nhất

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.