Hai dòng sông, một hướng nhìn

1.

Tháng Tư, mùa nắng nóng cao điểm ở Nam bộ. Chúng tôi lên đường đến thượng nguồn một dòng sông nổi tiếng. Đó là dòng sông mà rất nhiều người tha thiết gọi tên “Vàm Cỏ Đông ơi Vàm Cỏ Đông...”. 

Dòng sông ở đây không rộng, nước trôi chậm, ven bờ những đám lục bình ken dày, thi thoảng một cụm bông súng tím đỏ khiêm nhường hiện ra làm cả khúc sông sáng lên rực rỡ. Không có gì đặc biệt cho đến khi chúng tôi biết rằng đoạn sông này có đường phân thủy chia đôi dòng sông, một nửa thuộc Việt Nam, nửa kia thuộc Campuchia. Một đường biên vô hình!

Giống như nhiều dòng sông tôi đã qua, không có dấu hiệu nào trên mặt nước cho thấy sự phân chia. Không có dòng chảy nào đổi hướng. Không có màu nước nào khác biệt. Chỉ có một dòng sông đang chảy như từ trước đến nay và từ nay về sau, nó không biết mình bị chia đôi để thuộc về hai quốc gia. Cảm giác đang đi giữa một ranh giới trên sông thật lạ lùng, nó khiến tôi nhận ra trên thực tế có nơi “đường biên” chỉ được nhìn thấy trên bản đồ.

Tác giả nơi thượng nguồn Vàm Cỏ Đông, 4.2026. Bờ bên kia là lãnh thổ Campuchia. Ảnh: Trâm Anh

Tôi cố gắng phân biệt bằng cách nhìn lên đôi bờ sông. Bờ sông phía Việt Nam phần lớn là dốc đứng, mát mẻ vì rừng rậm sát mé sông, còn phía nước bạn bờ thoai thoải nhưng cây cối ít hơn, để lộ những khoảng rừng thưa cây thấp nắng chói chang. Tôi chợt nhận ra, nhiều lần đi trên những dòng sông “nước mình”, hầu như tôi không để ý xem trên cùng một khúc sông thì hai bên bờ có gì khác biệt? Và các dòng sông của đất nước ta có gì khác nhau, ngoài những điều quen thuộc ta thường nghe, như sông nước là nối liền, là giao thương, là nguồn sống...

2.

Tây Ninh không chỉ có sông Vàm Cỏ Đông anh hùng trong chiến tranh, Tây Ninh còn có sông Sài Gòn gắn liền với hồ thủy lợi Dầu Tiếng lớn nhất được xây dựng trong hòa bình. Trên địa bàn Tây Ninh hai dòng sông này tạo thành hai kiểu liên kết khác nhau: Vàm Cỏ Đông là dòng sông của sự tích tụ. Nó mang theo phù sa, nước và nhịp sống chậm rãi của những cánh rừng, của xóm làng trù phú, như một lớp “trầm tích” sinh thái. Ngược lại, sông Sài Gòn là dòng sông của kết nối bởi sông sâu rộng, gắn với giao thương của cả vùng, sau này kết nối với đô thị Sài Gòn và hướng ra biển.

Hai dòng sông này như “động mạch” của một cơ thể cường tráng tuy có thể không nhìn thấy rõ vai trò của nó trên ranh giới hành chính. Nằm giữa hai hệ thống này Tây Ninh như một vùng phát sinh và trung chuyển. Ở đó dòng nước bắt đầu tìm hướng tạo nên cấu trúc không gian, đời sống con người bắt đầu gắn với nhịp xuôi của dòng chảy. Càng xuôi xuống phía biển, hai dòng sông này không chỉ mang theo nước mà còn mang theo sản phẩm của những tiểu vùng sinh thái mà chúng đi qua cho đến những lớp văn hóa khó nhận diện hơn.

TP.HCM - “cái phễu” khổng lồ sẽ làm phần việc của mình: tiếp nhận, phân phối và khuếch tán những lớp trầm tích sinh thái và văn hóa được chuyển về. Vì vậy mối quan hệ Tây Ninh - TP.HCM không đơn thuần là “liền kề địa lý”. Đó là một mối quan hệ giữa nguồn/ tích tụ và tiếp nhận/phát triển, được vận hành bởi hai dòng sông quan trọng trong vùng.

Đó là hướng của cả hai dòng chảy.  Ở sông Vàm Cỏ Đông, dòng chảy làm mờ đi biên giới quốc gia. Một đường kẻ tưởng như rất chắc chắn trên bản đồ, khi đặt vào trong nước lại trở nên mong manh đến mức không thể nắm giữ. Nó tồn tại nhưng không thể nhìn thấy. Nó được công nhận nhưng không thể chạm vào.

Sông Sài Gòn thì dòng chảy lại làm mờ đi một loại ranh giới khác: ranh giới giữa quá khứ và hiện tại. Những bến nước xưa, những chợ ven sông, những chuyến ghe xuôi ngược từng là nhịp sống chính của những đô thị ven sông, giờ đây không còn hiện diện rõ ràng. Nhưng chúng không biến mất mà chỉ lắng xuống, trở thành một phần của ký ức đô thị, ẩn trong cách các ngôi đình, chùa, đền miếu cổ xưa vẫn quay mặt về phía sông, con người hiện đại lại mở những không gian công cộng dọc theo bờ nước, một thói quen không cần gọi tên.

Có lẽ điều làm nên ý nghĩa của một dòng sông không nằm ở hình dạng hay chiều dài của nó mà ở cách con người sống cùng với nó qua thời gian. Nhận ra sự liên kết này không chỉ để “biết thêm” mà để tránh một thiếu sót lớn trong định hướng phát triển: phát triển một nơi mà không hiểu nó đang nằm trong “dòng chảy” nào của tự nhiên và văn hóa. Vai trò kết nối của hai con sông cũng là vai trò quan trọng của Tây Ninh trong vùng Đông Nam bộ.

3.

Có một cách nói quen thuộc: Tây Ninh là một tỉnh biên giới, có núi Bà Đen linh thiêng nổi tiếng và đang phát triển du lịch. Nhưng nếu dừng ở đó ta sẽ chỉ nhìn thấy Tây Ninh như một không gian riêng biệt tuy có sự độc đáo, vô tình bỏ lỡ những điều quan trọng khác. 

Núi Bà Đen giữ một vị trí chiến lược đối với toàn vùng Đông Nam bộ, rộng hơn là Nam Đông Dương. Ngọn núi cao 986m này là một khối hoa cương đồ sộ nhất vùng. Không chỉ là nơi để khai thác du lịch tâm linh hay nghỉ dưỡng bởi cảnh quan, khí hậu đặc biệt, núi Bà Đen là một vị trí quan sát địa lý hiếm có của toàn khu vực. Đứng tại đó nếu đủ kiên nhẫn nhìn theo hai con sông đang xuôi dòng ta thấy một điều rất rõ, địa hình bằng phẳng và thấp dần về phía Nam, vào một ngày đẹp trời ta còn có thể nhìn thấy biển! Trên ngọn núi này tầm nhìn xa từ Tây Ninh qua Bình Dương về TP.HCM và xa hơn nữa là vịnh Cần Giờ, nơi đất liền tiến ra biển bằng vành đai rừng ngập mặn qua hàng ngàn năm bền bỉ. 

Núi Bà Đen (Tây Ninh) được nhìn thấy từ trung tâm TP.HCM. Ảnh: Minh Hòa

Đây là một hình ảnh đẹp phản ánh một trục không gian điển hình: từ núi (cao) xuống đồng bằng (tích tụ) và tiến ra biển (mở ra). Trong trục này Tây Ninh giữ vai trò điểm cao tương đối vì đó là nơi bắt đầu các dòng chảy. Sài Gòn - TP.HCM là vùng thấp hội tụ các dòng chảy, biến đổi và phát triển để qua vịnh Cần Giờ ra thế giới rộng hơn. Trong lịch sử vùng đất phía Nam, những ngọn núi có vị thế kết nối với sông với biển và những đô thị cổ như vậy, cấu trúc tự nhiên và xã hội đã “quy định” cho nó một trọng trách là ngọn núi thiêng của cả khu vực! 

Nhưng điều đáng nói là núi Bà Đen đang phát triển như một khu du lịch với các công trình tâm linh xây dựng ngay trên đỉnh núi thiêng. Việc khai thác cảnh quan tự nhiên để phát triển cảnh quan nhân tạo ở đây làm mờ nhạt lớp văn hóa dân gian đã được tích tụ qua hàng trăm năm để tạo nên danh xưng “Bà Đen” của ngọn núi. Đấy là sự “phát triển” mà bỏ qua vị thế đặc biệt của một nơi có thể cho ta tầm nhìn xa hơn để biết cấu trúc vùng, hiểu tính liên kết thống nhất của tự nhiên và văn hóa. Những tuyến cáp treo có thể đưa con người lên đỉnh núi nhanh hơn nhưng không đảm bảo cho Tây Ninh phát triển bền vững. Bởi vì khi tính liên kết bị “bỏ quên” thì Tây Ninh khó xác định vai trò kinh tế và vị thế văn hóa của mình trong toàn vùng.

4.

Tây Ninh hôm nay đang phát triển nhanh, đặc biệt là du lịch. Điều đó là cần thiết. Nhưng nếu phát triển mà không đặt mình trong hai mối liên hệ cơ bản: theo trục hai dòng sông và theo vị thế của núi Bà Đen thì Tây Ninh rất dễ rơi vào một tình trạng bất lợi, đó là phát triển nhanh nhưng mất phương hướng không gian, mất chiều sâu lịch sử. Biểu hiện đã bắt đầu xuất hiện, đó là những trải nghiệm du lịch được rút ngắn, những yếu tố mới lấn át dần văn hóa truyền thống, những “không gian tâm linh” trở nên giống nhau, mất đi tính riêng và tính thiêng. Đây không phải là sự mất mát đột ngột mà là một quá trình “làm mờ, xóa bỏ” bản sắc đã được thấy trước!

Điều Tây Ninh cần không phải là nhiều dự án hơn mà là một cách nhìn khác. Thay vì phát triển như một không gian độc lập, cần nhìn bản thân như vùng nguồn sinh thái của một hệ thống sông, vùng giữ chiều sâu văn hóa cho một đô thị lớn, mắt xích trong một hành lang kinh tế xuyên biên giới. Tây Ninh không đứng một mình mà nằm giữa hai dòng sông, nhìn về một “siêu đô thị - biển”. Nếu thấu hiểu điều đó thì sự phát triển của Tây Ninh không còn là câu chuyện đi nhanh hay chậm, mà là đi thế nào cho đúng với lợi thế đã được hình thành từ hàng ngàn năm trước. 

Nguyễn Thị Hậu