Đường Nguyễn Thái Học và giai thoại văn nhân

Nhắc đến con đường này, dân Sài Gòn lớp xưa nghĩ ngay đến các địa chỉ nổi tiếng như Yiễm Yiễm Thư trang số 113 - 115, nhà in Võ Văn Vân số 201 - 211, nhà in Phạm Văn Sơn số 25, trường tư thục Nguyễn Văn Khuê số 72 - 80 (năm 1970 địa chỉ này là trường trung tiểu học Bồ Đề), trường dạy lái xe Auto-Ecole Cholon số 163, trường học Thành Chí số 75, hãng Cosunam Film ở số 175.

Xưa hơn nữa, cuối thập niên 1930, trên đường có trường nội trú Huỳnh Công Phát ở số 19 đến 35, trường Shung Chi của người Hoa Phước Kiến ở số 95 và trường Shan Shir cũng của người Hoa số 52. Còn có tiệm ảnh Chấn Hưng số 62.  

 Tòa soan báo Bình Minh số 201 Nguyễn Thái Học. Ảnh đăng trên tạp chí Trẻ tập 1 số 12 năm 1967.

Ở địa chỉ 201 là tòa soạn nhật báo Bình Minh của ông Võ Văn Ứng, thường được gọi là Bầu Ứng, chủ nhà thuốc đông y Võ Văn Vân rất nổi tiếng nằm ở góc đường Phạm Ngũ Lão - Nguyễn Thái Học. Ông ở trong ban chấp hành, có lúc là chủ tịch Tổng cục Bóng tròn (bây giờ gọi là Liên đoàn Bóng đá), cũng là một nhà mạnh thường quân thể thao của đất Sài Gòn.

Theo nhà báo Lý Quý Chung tức Chánh Trinh trong Hồi ký không tên, sau vụ đảo chánh ông Ngô Đình Diệm, ông Ứng được cấp giấy phép làm tờ báo Bình Minh nhờ thân thiết với tướng Dương Văn Minh. Thời trẻ ông Ứng là bầu của đội banh Thủ Dầu Một, còn ông Minh làm thủ môn đội banh và tình bạn của họ kéo dài qua năm tháng. Sau khi lập tờ báo Bình Minh, ông Ứng chiêu mộ anh em tờ báo Thanh Việt trước đây từng được ông giúp đỡ tài chánh về làm, trong đó có Lý Quý Chung. 

Giai thoại vui ở tiệm Khoan Ký

Thời Pháp thuộc, có một tiệm hút thuốc phiện trên đường này mang tên Khoan Ký. Thú đi mây về gió này thời đó là công khai, chính quyền thực dân cho sản xuất, phân phối và cho phép mở tiệm. Thường dân, trong đó có giới văn nghệ sĩ tham gia hút được xem là bình thường.

Bài báo Làng báo Sài thành trên 10 năm trước - vài tay kiện tướng đăng trên báo xuân Việt Thanh Tết 1952 kể tiệm này là nơi tập hợp những cây bút nổi tiếng làng báo như Phan Khôi, ông cử Tùng Lâm Lê Cương Phụng, Bùi Thế Mỹ, Hồng Tiêu… Lúc làm tờ báo Đông Thinh, ban đêm ông Phan Khôi ngụ tại nhà ông Bùi Thế Mỹ, còn ban ngày ông đóng “trụ sở” ở tiệm Khoan Ký này vì gần nhà ông Bùi Thế Mỹ.

Nhiều kỳ, ngày Chúa nhựt báo ra mà thứ Năm ông Phan Khôi vẫn chưa có bài nào hết. Ông Hồng Tiêu phải đến tiệm Khoan Ký lấy bài về cho thợ sắp chữ và vì đó mà có chuyện. Tại tiệm, ông Phan Khôi có một chỗ nằm nhất định, lên thang gác, khi khỏi chỗ bán thuốc là đến “trụ sở” của ông ở đó, bên một đống sách và nhựt trình Việt lẫn Hoa, trong đó có bộ sách Vương Dương Minh.

Có lần ông Phan Khôi đang xem tờ nhật báo Sài Gòn nơi mục “Tranh xã hội”, bỗng vụt ngồi dậy chỉ cho ông Hồng Tiêu xem mấy cái lỗi về chánh tả rồi nói: “Anh em các ông viết quốc ngữ theo giọng Quảng Ngãi, chánh tả không chịu khó phân biệt, có g hay không g cũng không cần. Bây giờ các ông nên tập theo lối này thì có lẽ viết trúng: Mát mẻ đọc mát tờ, thì phía sau chữ mát phải viết chữ t. Dao mác đọc mác cờ, thì phía sau chữ mác phải viết chữ c…”. Động tới lòng tự ái, ông Hồng Tiêu nổi nóng cự lại: “Tôi hỏi ông, ông đọc bài Tranh xã hội của tôi có hiểu hết ý nghĩa không? Ông là người Việt chớ đâu phải thứ người gì mà tiếng Việt không hiểu?”.

Ký giả Lý Quý Chung (trái) làm việc với chủ nhiệm báo Bình Minh - ông Võ Văn Ứng tại tòa soạn. Ảnh đăng trên tạp chí Trẻ tập 1 số 12 năm 1967.

Nghe nói mình là “thứ người gì”, ông Phan Khôi đổ mồ hôi trán, nói lớn: “Anh là một người viết quốc ngữ trật nhứt nước Nam!”.
Hồng Tiêu đáp trả: “Anh là một người tánh khí kỳ khôi nhứt nước Nam!”.

Thế là cả tiệm hút từ dưới đất lên trên lầu, người ta đổ xô lại can, người lớn có, kẻ nhỏ có, Hoa đông mà Việt cũng lắm.

Hai chuyện tao nhã ở Yiễm Yiễm Thư trang

Nhà thơ Đông Hồ, chủ nhân Yiễm Yiễm Thư trang ở số 115 đường Kitchener kể trong bài viết Tôi đã biết gì về Nhất Linh một chuyện lưu giữ cảm xúc nhẹ nhàng: 

Giữa năm 1951, nhà văn Nhất Linh từ hải ngoại về đến thăm ông ở Yiễm Yiễm Thư trang. Năm đó, Đông Hồ vừa thành lập nhà xuất bản Bốn Phương được hơn một năm. Nhất Linh đến để mượn các ấn phẩm cũ của Tự lực Văn đoàn xuất bản thời tiền chiến mà ông biết Đông Hồ còn giữ được và bàn việc hợp tác. Nhưng rồi sau việc không thành và Nhất Linh tự chủ trương nhà xuất bản Phượng Giang. Từ đó luôn trong mấy năm, cứ gần Tết thì Nhất Linh phải đến để thăm chừng Đông Hồ đã làm xong bài thơ năm mới và đã in xong chưa “những cánh thiếp Tết xinh xinh”. 

Ban đầu Đông Hồ cũng không hiểu tại sao nhà văn Nhất Linh lại có cái vui thích được nhìn cánh thiếp Tết của Yiễm Yiễm Thư trang vừa in xong chưa kịp gởi để tự tay cầm về một tấm. Mãi lâu về sau ông được nghe Nhất Linh nói rằng từ khi còn ở nước Tàu, trong một dịp Tết xa nhà, tình cờ được nhìn thấy cánh thiếp của Yiễm Yiễm Thư trang ở phòng khách một đồng chí xuất bôn. Đông Hồ viết: “Mấy dòng chữ đẹp in trên cánh hoa tiên trong dịp đầu năm đã cho Nhất Linh một niềm hoài vọng quê hương. Rồi lòng cứ còn giữ mãi ấn tượng thân yêu và mối cảm tình êm đẹp đó”. 

Khách sạn Nam Đô trên đường Nguyễn Thái Học năm 1969. Ảnh tư liệu

Cũng ở thư trang này, năm 1959, nhà thơ Đông Hồ tiếp ông K.R. Kripalani trong Viện Hàn lâm Ấn Độ. Ông sang Việt Nam với mục đích sưu tầm tài liệu, kỷ niệm về thi hào Rabindranath Tagore ở nước Việt mà Tagore từng đến năm 1929 và ngỏ ý muốn đến thăm riêng một nhà thơ Việt Nam để nói chuyện cho có tình thân mật hơn, phía Việt Nam đề nghị ông Đông Hồ tiếp. Ban đầu Đông Hồ từ chối nhưng vị đại diện Nha Văn hóa khăng khăng giữ đề nghị. Cuối cùng Đông Hồ phải nhận tiếp. 

Yiễm Yiễm Thư trang nghỉ bán hai hôm để thu xếp cho thành một thư trai, vừa là một khách sảnh. Phòng ốc trang hoàng bằng tranh thủy mặc, lọ hoa lò hương; những bức tứ bình, hoành phi, quyện tỏa khói trầm thơm ngất. Khí vị toàn thể rất Á Đông, rất cổ điển. 

Buổi chiều, giám đốc Nha Văn hóa đưa ông K.R. Kripalani đến cùng một số giáo sư phía Việt Nam. Khách cho biết rất cảm động thấy được tiếp ở một khung cảnh trang nhã khả ái. Ông khen bộ quốc phục Đông Hồ mặc và bất ngờ khi có bức ảnh thi hào Tagore mặc quốc phục Việt Nam mà ông chưa xem.

Ông Kripalani hỏi về năm 1929 khi thi hào Tagore sang đây và những ảnh hưởng của thi hào ở Việt Nam. Khi được hỏi có kỷ niệm gì về Tagore, Đông Hồ chỉ lên giá sách đang treo một bức chữ khổ 50 x 120cm là bức giấy dó nhuộm màu hoa hòe vẽ long phụng. Bài thơ chép trên đó là bài dịch trong sách Gitanjali, được giải Nobel năm 1913. Còn một bài nữa viết trên chiếc quạt giấy nan tre. Một mặt quạt vẽ điểm vài nét sơn thủy, một mặt chép bài thơ dịch, cũng là bài dịch ở Gitanjali của Tagore. Đây là hai bài thơ mà thi hào Tagore lấy làm đắc ý. Thuở sinh thời, thi hào thường ngâm luôn.

Ra về, bức tranh dó hòe long phượng, chép bài Quê hương nhân loại thì Đông Hồ nhờ ông Kripalani mang về tặng Viện Hàn lâm Ấn Độ. Còn chiếc quạt chép bài Lời cầu nguyện thì riêng tặng cho ông để làm duyên văn hóa. Ông Kripalani đứng lên, chắp hai tay trước trán, cúi đầu như lối nhà sư niệm kinh, cung kính đáp: “Tôi không dè được hậu đãi như thế này: bức chữ thì tôi mang về giao cho Viện Hàn lâm, chắc chắn là nó sẽ được để vào Bảo tàng viện Tagore. Còn chiếc quạt, ồ chiếc quạt quý hóa lắm. Chiếc quạt tôi sẽ mang về tặng lại cho bà Kripalani, vợ tôi. Bà là cháu gái độc nhất của thi hào Tagore. Vợ tôi sẽ cảm động biết bao khi nhận được chiếc quạt thanh nhã do tôi từ xa mang về. Vừa là kỷ niệm của một bạn văn hóa, vừa là kỷ niệm của tổ phụ”.

Đêm đó, bác sĩ Gupta, Lãnh sự Ấn Độ mời ông Kripalani ăn cơm; đến dự có một số ít khách Việt. Tiệc xong, ông Kripalani nhờ thi sĩ Đông Hồ ngâm hai bài thơ dịch Gitanjali của Tagore và nhờ Lãnh sự Gupta thu thanh để ông mang về Ấn Độ. Đông Hồ cất giọng ngâm bài Quê hương nhân loại với những câu đầu:

Đó là chốn lăng tằng khí cốt
Đó là nơi khoáng đạt tâm hồn
Là nơi bác ái chứa chan
Là nơi chẳng biết tương tàn tương ly… 

Phạm Công Luận