Ngàn năm... bảo vật

 11:16 | Thứ ba, 13/02/2024  0
Kiệt tác điêu khắc vĩ đại tượng Bồ tát Tārā và tượng vua David. Kính ngưỡng Quân vương Thần thánh. Nguyện cầu Bồ tát che chở cho thế gian.

Đức vua Chămpa Jaya Indravarman II dâng lễ khai quang tượng Bồ tát Tārā (Quán Thế Âm) bảo hộ vương triều. Chuyện hơn ngàn năm rồi. Mới đây thôi người dân tình cờ phát hiện pho tượng dưới lòng đất tại Đồng Dương.

Nhà điêu khắc trẻ Michelangelo đã miệt mài trên ba năm (từ 1501) để hoàn thành tượng David khổng lồ biểu tượng bảo vệ tự do cho Cộng hòa Florence. Nhớ lại, David là vị vua thứ 2 vương quốc Israel thống nhất khoảng 3.000 năm trước. Đây là niềm tự hào không chỉ của nền nghệ thuật Phục Hưng mà là của cả loài người.

Hơn ngàn năm... Bồ tát Tārā

Thăm lại chốn xưa

Trước đây, tôi được tham quan Bảo tàng điêu khắc Chăm vài lần. Bẵng đi một thời gian dài, vào năm 2010 có dịp đến Đà Nẵng tôi háo hức thăm lại Bảo tàng. Bồi hồi ngắm lại cảnh xưa thân quen: vài mái nhà cổ cùng mấy gốc lão sứ.

Viện Bảo tàng điêu khắc Chăm với mái nhà cổ và những gốc lão sứ (Ảnh: năm 2013).


Tôi thăm nhanh lòng rộn ràng. Các cổ vật thân quen như vẫn ở yên tại chỗ xưa nay. Tượng thần Ganesha quen thuộc, vị thần may mắn, tri thức và văn học, con trai của thần Shiva và nữ thần Parvati. Linh thú Gajasimha đầu voi biểu trưng quyền năng thần linh, thân sư tử biểu trưng chiến thắng, về Bảo tàng từ 1935.

Linh thú Gajasimha với đầu voi, thân sư tử (Ảnh: năm 2010).


Đài thờ Trà Kiệu thu hút nhiều khách tham quan. Phía trên là một linga, ở giữa là bệ yoni gồm hai thớt tròn, phía dưới là một chiếc bệ vuông. Về Bảo tàng rất sớm năm 1901 và là bảo vật quốc gia từ năm 2012. Tôi dừng lâu ở phòng Trà Kiệu chiêm ngưỡng kiệt tác điêu khắc linga yoni thiêng liêng.

Chiêm ngưỡng kiệt tác điêu khắc linga yoni thiêng liêng ở Đài thờ Trà Kiệu (Ảnh: năm 2010).


Bảo vật ngàn năm

Như đã thỏa lòng, tôi ngó quanh tạm biệt mọi thứ, mắt chợt thấy một bóng dáng nữ đẹp quá, đứng xa xa trong phòng Đồng Dương đằng kia! Ủa! Những lần trước thăm nhanh tôi bỏ sót tượng này chăng. Sao tôi có thể mắc lỗi lầm như vậy! Hỏi ra mới biết tượng được đưa về đây từ năm 1981. Một nông dân bất ngờ tìm thấy tượng đồng dưới đất sâu 3m tại khu phế tích Đồng Dương (thôn Đồng Dương, xã Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình, Quảng Nam) từ năm 1978. Phải rồi, nhớ lại từ bấy đến giờ (2010) tôi mới có dịp thăm lại Bảo tàng.

Thoáng nhìn, như thấy dáng một siêu mẫu đứng thẳng nửa thân trên hoàn toàn để trần, đôi vai rộng, đôi vú to căng đầy sức sống. Rõ là, đôi gò bồng đảo sương còn ngậm... (nữ sĩ Hồ Xuân Hương). Dáng vẻ bộ ngực còn to đẹp hơn đôi gò nảy nở trên tượng vũ nữ ngoài kia. Bộ sarông đẹp sang trọng hai lớp ôm chặt thân người từ bụng xuống chân. Hai bờ mông nở to.

Chờ cho bớt khách tham quan, tôi đến gần hơn. Có bảng nhỏ với hàng chữ Bồ tát Tārā - Bodhisattva Tārā. Tôi giật mình thì ra đây là bức tượng linh thiêng. Tôi thành kính chấp tay xá Bồ tát.

Khuôn mặt trang nghiêm đầy trí tuệ. Đôi lông mày to, cong giao nhau, mũi cao, miệng rộng, môi dày, đậm nét người Chămpa. Tượng có mắt thứ ba ở giữa trán, cổ cao ba ngấn. 

Trên đầu Bồ tát đội một chiếc mũ bọc lấy bộ tóc quấn cao ở bên trong. Phía trước mũ có hình vị Phật A Di Đà. 

Tượng vũ nữ trong tư thế múa duyên dáng (Ảnh: năm 2013).


Mải mê tìm hiểu ngọn nguồn, tôi quên mất thời gian, lại được nhắc nhở tới giờ đóng cửa. Ra khỏi Bảo tàng, băn khoăn còn bao điều phải hiểu cho được. Lúc rảnh tôi cố nhín thời gian tìm xem các nhà nghiên cứu giải thích ngọn nguồn. Lòng dặn lòng sớm trở lại thăm viếng Bồ tát.

Duyên may lại đến

Năm 2013 tôi lại có dịp thăm viếng Bồ tát Tārā với bao hiểu biết và lòng kính ngưỡng.

Tượng Bồ tát Tārā hoặc tượng Laksmindra - Lokesvara được phát hiện vào tháng 8.1978, tượng nữ thần bằng đồng cao gần 1,15m. Vẻ đẹp vô cùng thanh thoát, quyến rũ mang những bí ẩn trong nền văn hóa Chăm. Được biết đây là tượng đồng lớn nhất của nghệ thuật Chămpa. Tượng Bồ tát Tārā bằng đồng được đúc hoàn chỉnh, không có dấu vết khuôn đúc. Có giả thuyết nói đây là kỹ thuật đúc bằng khuôn sáp, sau đó dùng kỹ thuật chạm khắc. Tiếc thay nay đã thất truyền. Gần nửa thế kỷ (875 - 915) Phật giáo Chămpa để lại kiến trúc phong cách Đồng Dương.

Tượng Bồ tát Tārā (cuối thế kỷ IX, đầu thế kỷ X) tìm thấy ở Đồng Dương, Quảng Nam  
(Ảnh: năm 2010).


Bí mật trong đôi bàn tay. Bồ tát đứng thẳng, hai cánh tay trần khỏe mạnh cùng đưa về phía trước. Hai bàn tay xòe ra như đang cầm một vật gì đó. Tới thời điểm hiện tại, bức tượng thu hút khách tham quan không chỉ vẻ đẹp của những đường nét chạm trổ tinh tế mà còn bởi hai hiện vật bị mất ở đôi tay của bức tượng. Hiện vật bị thất lạc do người dân đập gãy lấy đi vì tưởng kim loại quý. Theo các chuyên gia, tay phải cầm đóa hoa sen, tay trái cầm vỏ ốc. Hoa sen tượng trưng cho sự tinh khiết, trí tuệ, tình yêu thương, sự sinh sôi nảy nở. Con ốc biển có chiều cao 7,2cm tượng trưng cho sự chủ trì mọi âm thanh, là vũ khí để thanh lọc, tập hợp, ban phát niềm hy vọng cho mọi loài trên thế gian. Tôi ngộ ra quyền năng của Bồ tát Quán Thế Âm!

Châu  về  Hiệp phố. Thông tin báo chí, chiều ngày 9.12.2023, tại Bảo tàng Quảng Nam đã diễn ra “Lễ bàn giao và tiếp nhận hiện vật” gồm hai pháp khí trên tay Bồ tát Tārā (đóa hoa sen và con ốc biển), cho Bảo tàng Chăm Đà Nẵng sau 45 năm thất lạc. Theo các chuyên gia việc gắn hai di vật này lên tay bức tượng rất khó, chất liệu đồng đã trải qua khoảng 1.200 năm. Ông Hồ Tấn Tuấn, Giám đốc Bảo tàng điêu khắc Chăm cho biết chọn giải pháp trưng bày hai di vật trong một hộp kính dưới chân pho tượng để khách tham quan.

Tôi để ý đôi bàn chân trần của Bồ tát, nghe nói hình dáng của “bàn chân Shiva”. Các ngón chân thon dài và phần móng được cắt gọt gọn gàng. Thời xưa đã có “chị em chuyên làm móng!”.

Báo Tuổi Trẻ 28.12.2023 cho biết cố Tổng thống Pháp Jacques Chirac đến chiêm ngưỡng và chụp ảnh với tượng Bồ tát Tārā lúc bảo vật xuất ngoại sang Bảo tàng quốc gia nghệ thuật châu Á Guimet (thủ đô Paris, Pháp) năm 2005. Bản tin này làm tôi thật xúc động và mạo muội suy nghĩ tưởng đến bậc thầy Michelangelo có dịp chiêm ngưỡng tượng Bồ tát Tārā.

Bồ tát Tārā bảo hộ vương triều

Năm 875, vua Jaya Indravarman II xây Phật viện lớn nhất vương quốc Chămpa tại trung tâm thành Indrapura để thờ vị thần chủ Laksmindra - Lokesvara (Bồ tát Quán Thế Âm) bảo hộ vương triều. Phật tử luôn cầu nguyện Bồ tát Tārā để Người che chở. 

Vua David niềm tin của người Firenze

Tôi được ngắm vua David lần đầu năm 1974. Tượng điêu khắc khổng lồ cao đến 5,17m bằng cẩm thạch mà nhà điêu khắc trẻ Michelangelo hai mươi sáu tuổi miệt mài trên ba năm (từ 1501) để hoàn thành. Một ngày tháng giêng năm 1504, Ủy ban các nghệ nhân thành phố Florence, có cả Leonardo da Vinci và Sandro Botticelli họp bàn, xem sẽ đặt tượng David chỗ nào trong thành phố Florence.

Tượng được chọn đặt trước cửa vào tòa nhà Palazzo Vecchio, trụ sở chính quyền dân sự thành phố tại quảng trường Piazza della Signoria. Kiệt tác điêu khắc vĩ đại trở thành biểu tượng bảo vệ tự do của Cộng hòa Florence, lúc bấy giờ luôn bị đe dọa tứ phía bởi các thù địch mạnh hơn. Ðược chiêm ngưỡng tượng David này thì mới hiểu được niềm tin của người Firenze (Florence) lúc đó.

Tác giả Nguyễn Chấn Hùng bên tượng vua David (bản sao) trên ngọn đồi ở Florence (Ảnh: năm 2000). 


Tượng David khổng lồ trắng muốt. Từ khối đá lại ra được một chàng trai đẹp như vậy. Từ mái tóc, khuôn mặt, bụng eo cho đến ngón chân. Ðây là vua Do Thái trẻ David vào khoảnh khắc quyết đấu đối thủ khổng lồ Goliath. Nghệ nhân thể hiện được khoảnh khắc giữa quyết chí và hành động. 

Tiếp nhận khối đá khổng lồ như thấy hình ảnh David đã có sẵn trong khối đá Michelangelo miệt mài hơn ba năm trời. Bức tượng vĩ đại khắc họa vua David làm biểu tượng cho thành phố Florence độc lập. Sử có ghi vua David “người được yêu quý” là vị vua thứ hai của Vương quốc Israel thống nhất từ khoảng năm 1002 TCN đến năm 970 TCN.

Tượng vua David tại Bảo tàng Accademia, Florence (Ảnh: tư liệu)


Là một bác sĩ phẫu thuật, mắt tôi cứ vuốt ve các đường nét. Ôi! Các cơ bắp, các đường gân. Lại gần sát, tôi ngắm nghía bộ phận sinh dục. Nghệ nhân thể hiện tự nhiên và rất đẹp. Làm sao nghệ nhân tạo ra được chàng trai này. Vẻ đẹp của thân thể toát ra nét đẹp từ bên trong.

Nghệ nhân Siêu tuyệt

Nhà điêu khắc trẻ Michelangelo mới 24 tuổi đã khắc họa tượng Pietà. Ba năm sau hoàn thành tượng David. Nhà điêu khắc trẻ được Giáo hoàng Julius II gọi đến La Mã vẽ trang hoàng vòm trần Nhà nguyện Sistine.

Họa sĩ thần kỳ! Năm 2000, tôi được chiêm ngưỡng các tranh Sáng thế (Chúa tạo vũ trụ muôn loài). Một mình đằng đẵng bốn năm. Ba trăm bức tranh thần kỳ. Tôi mê ngón tay Chúa Trời truyền sức sống cho Adam. 

Mái vòm Nhà thờ Saint Peter (Ảnh: năm 2000).


Nghệ nhân kiến trúc. Dáng thanh thoát mái vòm nhà thờ Saint Peter in bóng trên nền trời lại cũng có bàn tay người thiết kế Michelangelo đã trên bảy mươi tuổi!

Người con của Florence. Michelangelo nhỏ hơn Leonardo 13 tuổi, cũng là một người con của Florence và qua đời rất lâu sau ở tuổi 88 (năm 1564). Cuộc sống dài lâu và cống hiến vô vàn: điêu khắc, hội họa và kiến trúc. Vài ngày trước khi lìa đời, nghệ nhân gần chín mươi tuổi vẫn cầm đục gọt đẽo một tượng Pietà còn dang dở.

Ông được an nghỉ tại nhà thờ di Santa Croce đất thánh của quê nhà Florence. Vào trong nhà thờ tôi sững sờ trước hai hàng mộ của đầy danh nhân: Dante - cha đẻ của ngôn ngữ Ý, Niccolò Machiavelli - tác giả Ông Hoàng... Ngôi mộ của Michelangelo đẹp nhất, trung tâm mặt tiền mộ có tượng bán thân của Đại Nghệ nhân. “Người cha và người thầy của tất cả nghệ thuật”.

Cầu Ponte Vecchio vắt ngang dòng sông Arno, Florence (Ảnh: năm 1974).


Nhân một hội nghị Ung thư quốc tế UICC năm 1974, ở tuổi 30 tôi được thăm thành phố Florence, chiêm ngưỡng bức tượng khắc họa vua David năm 1504 làm biểu tượng cho thành phố Florence độc lập. Nói sao cho hết nỗi xúc động. Bái phục Nghệ nhân Siêu tuyệt Michelangelo.

Mới đây thôi, vào năm 2010 - 2013, hai lần chiêm bái tượng Bồ tát Tārā. Từ năm 875, hơn ngàn năm rồi vua Jaya Indravarman II xây Phật viện thờ thần chủ Laksmindra - Lokesvara bảo hộ vương triều. Phật tử luôn cầu nguyện để Bồ tát che chở. Kính ngưỡng Quân vương Thần thánh. Nguyện cầu Bồ tát che chở cho thế gian. 

Bài và ảnh: Nguyễn Chấn Hùng - Trần Kim Liên

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.