Người lao động tự do ngoài trời và những gánh nặng trên vai

Sự kiện do Doanh nghiệp xã hội ECUE – Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống và Trung tâm Nghiên cứu Xã hội Quốc gia Vương quốc Anh (NatCen) phối hợp tổ chức. Mục tiêu cốt lõi của chương trình hướng tới xây dựng một không gian đối thoại trực tiếp. Tại đây, những người lao động xuất hiện trong phim, giới nghiên cứu, các nhà làm phim và đại diện cơ quan quản lý cùng ngồi lại thảo luận.

Các nhà làm phim, chuyên gia và nhân vật thưởng thức phim tài liệu.

Hai bộ phim tài liệu Gánh nắng và Chị Hồng ghi lại từng nhịp thở, giọt mồ hôi cùng vô vàn nhọc nhằn mà người lao động ngoài trời đang nỗ lực vượt qua. Giữa những đợt nắng nóng kỷ lục hay các trận mưa ngập bất ngờ, họ không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục ra đường mưu sinh.

Ý nghĩa xuyên suốt của buổi tọa đàm là làm rõ những rủi ro đang đe dọa trực tiếp đến sức khỏe, sinh kế và đời sống của nhóm lao động bấp bênh. Từ việc nhận diện bức tranh thực tế đó, các bên cùng thảo luận để tìm ra giải pháp phát triển đô thị bền vững, đồng thời đề xuất những chính sách an sinh thiết thực nhằm gia tăng khả năng chống chịu cho người lao động...

Những bước chân mưu sinh nhọc nhằn và rào cản từ sổ hộ khẩu

Đằng sau từng thước phim là những câu chuyện đời sống vô cùng gai góc của các nhân vật. Anh Nguyễn Văn Đắc, nhân vật trong phim Gánh nắng, là một công nhân lao động tự do chuyên làm công việc nặng nhọc ngoài trời. Anh chia sẻ, bộ phim truyền tải rất sát với thực tế vất vả hằng ngày của anh em công nhân.

Phiên tọa đàm nhận được nhiều câu hỏi từ các khán giả.

Theo anh Đắc, thời tiết hiện nay thất thường và khắc nghiệt hơn trước rất nhiều. Có những ngày nắng gay gắt như dội lửa, anh cùng đồng nghiệp vẫn phải đục mái bê tông trên tầng thượng. Nắng nóng gay gắt khiến các anh em trong nhóm bị say nắng. Tuy nhiên, do áp lực tiến độ công trình từ chủ thầu, họ chỉ kịp dìu nhau vào bóng râm nghỉ tạm chừng 10 phút uống nước, rồi lại phải thay nhau tiếp tục cầm máy đục dưới cái nắng thiêu đốt.

Cùng chung cảnh ngộ, chị Đỗ Thị Hồng, nhân vật trong phim Chị Hồng mang đến một câu chuyện bôn ba đầy nước mắt. Hiện tại, dù đã chuẩn bị bước sang tuổi 60 và mang trong mình nhiều bạo bệnh với những khối u phải mổ đi mổ lại, chị vẫn gánh vác công việc dọn dẹp, vệ sinh và nuôi dưỡng hàng chục con chó, mèo bị bỏ rơi.

Nỗi vất vả ngoài trời của những người như chị Hồng không chỉ đến từ sự khắc nghiệt của thời tiết mà còn là vấn đề chứng nhận cư trú. Nếu không có tiền thuê phòng trọ thì lập tức phải ngủ ngoài đường, mà đã ra đường thì lại càng không có tư cách pháp lý để xin trợ giúp.

Sự thiếu hụt này đẩy người lao động di cư vào vị thế yếu thế trên thị trường lao động. Nhiều chủ nhà hay người thuê lao động sẵn sàng chèn ép, trả thù lao rẻ mạt, thậm chí không trả tiền công vì biết người lao động trọ không có thân nhân hay cơ quan nào đứng ra bảo vệ.

Chị Đỗ Thị Hồng trăn trở về những áp lực trong công việc và cuộc sống hằng ngày.

Chị Hồng bộc bạch, người ta có hộ khẩu ở Hà Nội được nhiều người thuê hơn vì có sự đảm bảo. Bản thân chị là người ở trọ, không có hộ khẩu, làm xong người ta bùng tiền công cũng đành chịu. Cãi nhau thì mình luôn thua vì mình ở thế yếu, không ai đứng ra bảo vệ mình cả.

Công việc của chị Hồng đòi hỏi thể trạng cực kỳ dẻo dai, trong khi cơ thể chị đã suy kiệt. Có những đêm chị phải đi vác những bao sắt thép nặng trịch lên tầng bốn của các căn nhà chưa hoàn thiện cầu thang. Công việc vất vả là thế nhưng thù lao lại bị ép giá bèo bọt.

Trong giai đoạn giãn cách xã hội suốt 60 ngày do dịch COVID-19, chị Hồng gần như không ngủ. Ban đêm chị tranh thủ đi lấy danh sách những xóm trọ nghèo, ban ngày lại đẩy xe kéo đi phát gạo và hỗ trợ tiền cho từng lao động kẹt lại. Chị chính là mắt xích mạng lưới quan trọng giúp kết nối trợ giúp đến với những mảnh đời nghèo khổ nhất giữa lòng thành phố.

Khoảng trống bảo hiểm và sự bấp bênh về quyền lợi lao động

Một trong những vấn đề nhức nhối được đề cập tại tọa đàm chính là quyền lợi lao động và sự thiếu hụt các lưới an sinh xã hội cơ bản cho người lao động tự do. Cả anh Đắc và chị Hồng đều đại diện cho lực lượng lao động di cư làm việc không có hợp đồng chính thức, không có bảo hiểm xã hội và cực kỳ hạn chế trong việc tiếp cận bảo hiểm y tế.

Anh Nguyễn Văn Đắc (bên phải) chia sẻ thực tế về việc thiếu bảo hiểm trong quá trình lao động.

Anh Nguyễn Văn Đắc chia sẻ, thẻ bảo hiểm y tế hiện tại của anh là do vợ tích góp mua cho. Do tính chất công việc làm các công trình nhỏ lẻ, ngắn hạn chừng một vài ngày, anh cùng các công nhân chỉ thỏa thuận miệng với chủ thầu, mà chưa bao giờ được ký kết hợp đồng lao động. Thiếu bản hợp đồng này đồng nghĩa với việc họ hoàn toàn không có cơ hội tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc hay được bảo vệ khi xảy ra sự cố lao động, tai nạn hay bệnh nghề nghiệp do thời tiết cực đoan gây ra.

Trường hợp của chị Hồng phản ánh rõ hơn những rào cản gian nan khi tiếp cận chính sách. Chị Hồng kể, chị là một trong những người lao động di cư đầu tiên được các tổ chức xã hội kết nối hỗ trợ mua bảo hiểm y tế sau một đợt bạo bệnh nguy kịch. Tuy nhiên, việc duy trì mua bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với chị là điều hoàn toàn bất khả thi vì nguồn thu nhập quá bấp bênh.

Thu nhập của chị phụ thuộc vào những công việc dọn dẹp vặt hay các dự án ngắn hạn, có những tháng chị chỉ kiếm được vài trăm nghìn đồng. Với số tiền ít ỏi không đủ trang trải tiền thuê nhà và thức ăn, việc tham gia bảo hiểm xã hội trở thành điều xa xỉ ngoài tầm tay.

Góc nhìn từ các nhà làm phim và nhịp cầu nối chính sách

Quá trình thực hiện hai bộ phim tài liệu cũng là hành trình dấn thân đầy gian khổ của các nhóm làm phim khi phải đối mặt trực tiếp với sự khắc nghiệt của thời tiết. Nhà làm phim Đỗ Hà Thu, đại diện nhóm sản xuất bộ phim Gánh nắng, tiết lộ những hình ảnh xuất hiện trên màn ảnh thực chất chỉ là một phần vô cùng nhỏ so với những nhọc nhằn mà anh Đắc và các công nhân trải qua hằng ngày.

Khán giả giao lưu, đặt câu hỏi cho các chuyên gia, nhà làm phim và nhân vật.

Nhóm làm phim đã phải đồng hành phơi nhiễm liên tục dưới ánh nắng chói chang trong nhiều giờ đồng hồ cùng nhân vật. Cái nóng hừng hực hòa cùng khói bụi và tiếng ồn giao thông đã đẩy thể lực của ê-kíp đến giới hạn. Sự khắc nghiệt của thời tiết cực đoan không chỉ vắt kiệt sức người mà còn ảnh hưởng đến cả máy móc thiết bị, khi có những đoạn phim quay buổi chiều về mở ra hoàn toàn mất tiếng, do máy thu âm bị hỏng vì nhiệt độ cao.

Nhà làm phim Ly Nguyễn, đại diện nhóm thực hiện phim Chị Hồng, cũng chia sẻ trải nghiệm bám sát các đợt thời tiết cực đoan nhất như những ngày nắng đỉnh điểm hay các trận mưa ngập sâu để ghi hình. Hình ảnh đạo diễn ngồi trên chiếc thuyền nhỏ giữa dòng nước ngập để quay cảnh chị Hồng chèo thuyền mưu sinh đã mang lại những thước phim vô cùng chân thực và sống động.

Nhà làm phim Ly Nguyễn chia sẻ về những khó khăn trong quá trình thực hiện bộ phim.

Đánh giá về giá trị của hai tác phẩm, TS. Vũ Ngọc Anh, Giám đốc Nghiên cứu NatCen, nhấn mạnh, bằng chứng khoa học và nghệ thuật điện ảnh không nên hoạt động tách rời mà cần bổ trợ chặt chẽ cho nhau. Số liệu nghiên cứu cung cấp quy mô và bản chất của vấn đề để giải quyết bài toán lý trí cho các nhà hoạch định chính sách. Trong khi đó, những câu chuyện xúc động từ phim tài liệu chạm thẳng đến trái tim người xem.

Không chỉ lan tỏa các dữ liệu nghiên cứu vào đời sống, chương trình còn đặt nền móng cho việc hình thành các báo cáo tóm tắt chính sách trình lên cơ quan quản lý nhà nước. Qua đó, kỳ vọng thúc đẩy những chuyển biến thể chế thiết thực và bền vững, giăng lưới an sinh cho lực lượng lao động ngoài trời trước biến đổi khí hậu.

Bài: Đoan Túc - Ảnh: BTC