Đã khá lâu tôi mới lại có dịp bước ra khỏi không gian sống vốn đang trong tình trạng mà tôi vẫn đùa là “nội bất xuất, ngoại bất nhập”. Phải thuyết phục mãi, bà xã mới đồng hành cùng tôi đến dự buổi tọa đàm về thơ Thiền cổ điển Việt Nam, diễn ra sáng nay 27.11.2026 tại trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM.
Một sự trở lại không chỉ đơn thuần là tham dự một sinh hoạt văn chương, mà còn là dịp để tôi được gặp gỡ những người cùng quan tâm đến di sản tinh thần của cha ông, được lắng nghe những suy tư học thuật và tự mình chiêm nghiệm thêm về một dòng thơ đã đi qua nhiều thế kỷ nhưng dường như chưa bao giờ cũ.
Ngày khai mạc hôm qua, diễn ra khá hoành tráng và sôi động. Tiếng trống đồng vang lên, hòa cùng sự hiện diện của các nghệ sĩ từ Hà Nội vào tham dự, đọc và ngâm những áng thơ Thiền. Không khí trang trọng mà vẫn giàu cảm xúc ấy đã mở ra một không gian văn hóa đặc biệt, nơi quá khứ như được đánh thức bằng âm thanh, thi ca và lòng trân trọng di sản.

Khách tham quan triển lãm Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam khai mạc sáng 16.11.2026, tại Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM (81 Trần Quốc Thảo, phường Xuân Hòa, TP.HCM). Ảnh: BTC
Buổi tọa đàm sáng hôm nay có sáu tham luận, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu chuyên sâu về Phật giáo, các giáo sư và nhà thơ. Đặc biệt, sự hiện diện của Thiền sư Thích Mạnh Thát cùng đại diện lãnh đạo Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM càng làm tăng thêm ý nghĩa của cuộc gặp gỡ. Giữa những gương mặt am hiểu sâu sắc về Phật học và văn học cổ điển, tôi tự nhận mình là một người ngoại đạo, đến với thơ Thiền chủ yếu bằng sự yêu thích, lòng trân trọng và những trải nghiệm của một người đọc.
Đến lượt phát biểu, tôi là người thứ tư. Nhìn đồng hồ đã khá muộn, tôi quyết định không chuẩn bị một bài trình bày dài dòng mà chỉ nói vo trong khoảng sáu phút, cố gắng chắt lọc những suy nghĩ tâm đắc nhất của mình thành ba vấn đề.
Thứ nhất, vẻ đẹp của tư tưởng Thiền trong sự gắn bó với đời sống con người.
Tôi chọn nhắc đến bài Cư trần lạc đạo phú của Phật hoàng Trần Nhân Tông, bởi ở đó, tư tưởng Thiền được diễn đạt bằng một thứ ngôn ngữ vô cùng giản dị, gần gũi mà thâm sâu:
Ở đời vui đạo hãy tuỳ duyên
Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền
Trong nhà có báu thôi tìm kiếm
Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền.
Bốn câu thơ ngắn gọn mà mở ra cả một quan niệm sống. Đạo không nằm ở đâu xa, cũng không nhất thiết phải tìm kiếm trong những điều huyền bí. Đạo hiện diện ngay giữa cuộc đời, trong cách con người đối diện với hoàn cảnh, biết thuận theo lẽ tự nhiên, nhận ra giá trị vốn có trong chính mình và giữ được tâm an nhiên trước những biến động bên ngoài.

Bài Cư trần lạc đạo phú của Phật hoàng Trần Nhân Tông trưng bày tại triển lãm.
Thứ hai, sức sống của thơ Thiền trong khát vọng hòa bình và vận mệnh dân tộc.
Tôi kể câu chuyện về cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, người mà tôi biết đến với sự ngưỡng mộ sâu sắc, cũng là người yêu mến đạo Phật và thơ Thiền. Trong những tác phẩm ông đặc biệt quan tâm có bài Quốc tộ của Thiền sư Pháp Thuận, qua bản dịch của nhà thơ Nguyễn Duy:
Bời bời vận nước quấn mây
Trời Nam mở lượng đó đây thái bình
Thiền tâm thấm tận triều đình
Thì dân gian dứt đao binh đời đời.
Tôi nghĩ, một người từng trải qua chiến tranh, từng gánh vác trọng trách của đất nước và thấu hiểu sâu sắc cái giá của hòa bình như ông Sáu Dân hẳn có sự đồng cảm đặc biệt với khát vọng thái bình mà bài thơ gửi gắm.
Đó cũng là một điều đáng suy ngẫm: những giá trị của thơ Thiền và Phật giáo không chỉ dành riêng cho người tu hành, các nhà nghiên cứu hay những người yêu văn chương. Chúng còn có sức lay động những con người từng trải, từng đi qua chiến tranh, từng chứng kiến những thăng trầm của lịch sử và cuộc đời. Bởi đằng sau vẻ tĩnh lặng của thơ Thiền vẫn là một tình yêu sâu nặng đối với con người, đất nước và khát vọng về một cuộc sống không còn khổ đau, binh đao.
Thứ ba, cần đưa di sản thơ Thiền ra khỏi trang sách để đến gần hơn với công chúng.
Tôi đặc biệt trân trọng những nỗ lực bền bỉ của nhà thơ Nguyễn Duy cùng các cộng sự trong hành trình sưu tầm, tuyển chọn, dịch thuật và giới thiệu thơ Thiền Việt Nam.
Từ tuyển tập Thơ Thiền Lý – Trần xuất bản năm 2005, được giới thiệu tại Boston năm 2007, đến tuyển tập Thơ Thiền Lê – Nguyễn năm 2019, đó không chỉ là công việc nghiên cứu, biên soạn thông thường, mà còn là một hành trình khơi dậy những giá trị văn hóa, tinh thần tưởng như đã lắng sâu trong lớp bụi thời gian.
Cách trình bày thơ bằng chữ Hán, phiên âm, dịch nghĩa, kết hợp tiếng Việt và tiếng Anh; việc sử dụng giấy dó truyền thống, hình ảnh thiên nhiên cùng những hình thức trưng bày sáng tạo đã góp phần làm cho di sản thơ Thiền trở nên sinh động, gần gũi và dễ tiếp cận hơn với người thưởng thức hôm nay.
![]() |
| Tác giả và nhà thơ Nguyễn Duy tại tọa đàm. |
Theo tôi, bảo tồn thơ Thiền ngoài việc nghiên cứu, sưu tầm và trưng bày. Cần đưa thơ Thiền đến gần hơn với giáo dục, các hoạt động văn hóa nghệ thuật, diễn xướng và những hình thức truyền thông phù hợp với thế hệ trẻ. Bởi một di sản chỉ thực sự sống khi nó không còn nằm yên trong những trang sách, mà được các thế hệ hôm nay tiếp nhận, cảm nhận và tiếp tục sáng tạo trên nền tảng những giá trị tốt đẹp của cha ông.
Khép lại phần phát biểu ngắn, tôi muốn nhấn mạnh mạch nguồn tư tưởng xuyên suốt của thơ Thiền Việt Nam: lấy trí tuệ soi sáng cuộc đời, lấy từ bi hóa giải khổ đau, lấy sự an hòa làm nền tảng cho hạnh phúc con người và sự bền vững của xã hội.
Tôi tin rằng, thơ Thiền Việt Nam, với chiều sâu lịch sử và giá trị nhân văn bền vững, sẽ không chỉ là di sản của quá khứ mà còn tiếp tục đồng hành cùng dân tộc trên con đường hướng tới tương lai.
Khi những câu hỏi còn ở lại sau buổi toạ đàm
Sau phần tham luận là phần trao đổi, thảo luận. Có hai ý kiến được nêu lên, nhưng khi đồng hồ đã điểm gần 12 giờ trưa, thời gian dành cho chương trình cũng gần hết. Tôi đành gửi lại ba câu hỏi đã chuẩn bị cho Ban tổ chức thông qua nhà thơ Nguyễn Duy – người bạn già, cũng là một trong những kiến trúc sư quan trọng của sự kiện.
Điều khiến tôi xúc động là dù sức khỏe đã suy giảm, việc đi lại phải nhờ đến chiếc gậy, giọng nói đôi lúc còn ngọng và lắp, Nguyễn Duy vẫn giữ được sự minh mẫn, nhiệt huyết và niềm say mê đáng quý đối với công việc mình theo đuổi. Nhìn ông, tôi càng cảm nhận rõ hơn rằng có những tình yêu văn hóa không bị thời gian làm vơi cạn; trái lại, càng đi qua năm tháng, nó càng trở thành một sự gắn bó sâu nặng với di sản và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Ba câu hỏi tôi muốn đặt ra cũng xuất phát từ mong muốn hiểu sâu hơn về bản chất, sức sống và khả năng tiếp nối của thơ Thiền trong đời sống đương đại.
Câu hỏi thứ nhất: Ranh giới giữa “vô ngôn” và ngôn ngữ trong thơ Thiền?
Thiền tông vốn chủ trương “bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ chân tâm”. Thế nhưng, các bậc cao tăng, thiền sư thời Lý – Trần như Vạn Hạnh, Không Lộ, Trần Thái Tông... lại để lại một di sản thơ ca vô cùng đặc sắc và sâu sắc.
Phải chăng thơ Thiền cổ điển chỉ là “ngón tay chỉ mặt trăng”, là phương tiện gợi mở để con người hướng đến chân lý vượt ngoài ngôn từ? Hay bản thân ngôn từ trong thơ Thiền đã mang một năng lượng tự thân, có khả năng đánh thức nhận thức và đưa con người đến những khoảnh khắc bừng ngộ? Ranh giới giữa cái không thể nói bằng lời và cái cần được gửi gắm qua thi ca đã được các thiền sư dung hòa như thế nào?
Câu hỏi thứ hai: Tinh thần nhập thế và chất liệu sinh mệnh trong thơ Thiền Việt Nam?
So với thơ Thiền Trung Hoa, đôi khi mang đậm sắc thái ẩn dật, siêu thoát, thơ Thiền thời Lý – Trần của Việt Nam lại có sự gắn bó đặc biệt với vận mệnh quốc gia và nhịp đập của thời đại. Chẳng hạn, hai câu thơ nổi tiếng của vua Trần Nhân Tông:
Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã
Sơn hà thiên cổ điện kim âu.
Đó là tiếng nói của một tâm hồn thấm nhuần tư tưởng Thiền nhưng vẫn đau đáu với giang sơn, xã tắc, với sự trường tồn của dân tộc.
Vậy bằng cách nào các thiền sư – nhà thơ Việt Nam có thể giữ được sự tĩnh lặng, vô nhiễm của bản tâm ngay giữa chốn triều chính bận rộn và những biến động khốc liệt của thời cuộc? Tinh thần nhập thế ấy được gửi gắm, chuyển hóa và biểu đạt như thế nào qua những hình tượng thiên nhiên quen thuộc như trăng, hoa, mai, tuyết – những hình ảnh vừa mang vẻ đẹp thanh khiết, vừa chứa đựng chiều sâu triết lý?
Câu hỏi thứ ba: Cách tiếp nhận và giá trị thực chứng của thơ Thiền trong đời sống hôm nay?
Khi đọc thơ Thiền cổ điển, người đọc hiện đại đôi khi dễ dừng lại ở sự thưởng thức thẩm mỹ thuần túy: cảm nhận cái hay của ngôn từ, cái đẹp của hình ảnh, cái tinh tế của tứ thơ dưới góc độ văn chương thế tục.
Nhưng làm thế nào để chúng ta có thể đi xa hơn lớp vỏ ngôn ngữ và biểu tượng, chạm đến tinh thần thiền định ẩn sâu phía sau mỗi tác phẩm? Nói cách khác, thơ Thiền cổ điển có thể được tiếp nhận như một con đường thực hành, giúp con người điều chỉnh tâm thức, tìm lại sự tỉnh thức và an nhiên giữa cuộc sống hiện đại đầy áp lực, xao động và bị chi phối bởi công nghệ số hay không?
Rời buổi tọa đàm, điều tôi nghĩ đến nhiều hơn cả không chỉ là những kiến thức mới về một dòng thơ cổ, mà là sức sống bền bỉ của một tư tưởng đã vượt qua bao biến thiên lịch sử để vẫn có thể trò chuyện với con người hôm nay.
Và khi những câu thơ xưa vẫn còn đủ sức lay động trái tim người đọc hôm nay, di sản ấy vẫn đang sống – không chỉ trong sách vở, trong những công trình nghiên cứu hay những buổi tọa đàm, mà ngay giữa nhịp đập của cuộc đời.
Tô Văn Trường