Đô thị thông minh hay đô thị dễ tổn thương?

Đêm 11, rạng sáng 12.10, hàng trăm siêu thị tại Pháp bất ngờ mất kiểm soát hệ thống làm lạnh vào tay kẻ tấn công từ xa. Đây chỉ là mắt xích mới nhất trong một chuỗi sự cố kéo dài từ những thị trấn nhỏ ở Pháp đến các đại đô thị ở Mỹ, nơi một cuộc tấn công mạng có thể nhanh chóng biến thành hóa đơn nước không thể thanh toán, đường dây khẩn cấp im lặng, hay hàng tấn thực phẩm phải đổ bỏ. Khi các chính quyền đang phản ứng bằng ngân sách, tổ chức và quy trình mới, câu hỏi cốt lõi đặt ra là: Đô thị càng kết nối sâu, liệu có còn kiểm soát được rủi ro?

Pháp và một đêm bất ổn

Theo AFP, ít nhất 150–300 điểm bán Intermarché/Netto, gần 100 cửa hàng Coopérative U, 80 siêu thị Carrefour, khoảng 25 cửa hàng Monoprix và một số điểm bán E.Leclerc đã bị ảnh hưởng cùng lúc.

Reuters dẫn lời tập đoàn Les Mousquetaires cho biết riêng hệ thống của họ có khoảng 150–180 cửa hàng bị can thiệp, khiến nhiệt độ tủ lạnh bị đẩy lên tới 50°C trong suốt 6 tiếng.

Một số siêu thị đã buộc phải bỏ đi thực phẩm tươi sống và đông lạnh. Ảnh: AP

Dù dữ liệu khách hàng không bị đánh cắp, toàn bộ sản phẩm tươi sống bảo quản phải tiêu hủy khẩn cấp. Người đứng đầu Les Mousquetaires ước tính thiệt hại lên tới hàng chục triệu euro chỉ trong một buổi sáng.

Nguồn tin từ AFP xác nhận mục tiêu bị can thiệp là bộ điều khiển hệ thống làm lạnh của Danfoss. Hãng này cho biết phần lớn thiết bị bị ảnh hưởng là dòng sản phẩm thế hệ cũ đã hết vòng đời sản xuất, không còn được cập nhật phần mềm hay vá lỗi bảo mật. Thủ phạm và phương thức tấn công chi tiết hiện vẫn đang trong quá trình điều tra.

Từ thị trấn nhỏ đến cơ quan trung ương

Sự cố tủ lạnh siêu thị không phải là hiện tượng đơn lẻ. Chỉ trong vài tháng qua, nhiều chính quyền địa phương tại Pháp liên tiếp trở thành nạn nhân của tội phạm mạng. Có thể kể đến như:

Eyguières (thị xã khoảng 7.000 dân): xảy ra khoảng tháng 5–6.2026, mã độc tống tiền (ransomware) của nhóm Qilin đã làm toàn bộ hệ thống tin học hành chính ngừng hoạt động.

Le Tampon (đảo La Réunion): Ngày 9.9, toàn bộ dịch vụ công bị đẩy vào chế độ suy giảm, nhiều thủ tục hành chính bị ngưng trệ.

Mortagne-au-Perche: Phát hiện ngày 18.9, các tệp dữ liệu trên máy chủ bị mã hóa hoàn toàn.

Saint-Pierre-des-Corps: Ngày 8.10, toàn bộ mạng điện thoại tòa thị chính và các điểm dịch vụ công cộng bị tê liệt.

Điểm chung của các sự cố này là chúng đều xảy ra ở các đô thị vừa và nhỏ. Quy luật bộc lộ rất rõ: Rủi ro lớn nhất hiếm khi nằm ở các lõi kỹ thuật cao cấp, mà nằm ở hệ thống điện thoại, hộp thư điện tử hay máy chủ quản lý tệp, là những hạ tầng căn bản nhất mà mọi dịch vụ đô thị đang dựa vào.

Ở cấp trung ương, kịch bản diễn ra tương tự. Tổng cục Thuế Pháp (DGFiP) bị xâm nhập khi kẻ tấn công chiếm đoạt tài khoản đăng nhập của một cán bộ và một bên thứ ba được ủy quyền, làm ảnh hưởng dữ liệu của khoảng 678.000 cá nhân và doanh nghiệp. Trước đó, Cơ quan Cấp giấy tờ Quốc gia (ANTS) cũng bị tấn công vào tháng 4.2026.

Theo Cơ quan An ninh mạng Quốc gia Pháp (ANSSI), số vụ tấn công mạng được ghi nhận vẫn duy trì ở mức cao trong những năm gần đây, với áp lực liên tục từ cả tội phạm mạng lẫn các tác nhân nhà nước.

Hệ thống máy tính của thành phố Vicksburg bị tê liệt trong cuộc tấn công mạng khiến 69 trang web chính quyền trên toàn bang Mississippi ngừng hoạt động. Ảnh: ADOBE STOCK

Bài học lặp lại trên thế giới

Nhìn ra thế giới, kịch bản tê liệt đô thị vì không gian mạng đã lặp đi lặp lại tại nhiều thành phố lớn tại Mỹ.

Đáng chú ý, vụ việc tin tặc từng chiếm quyền kích hoạt còi báo bão giữa đêm tại Dallas trước đây hay sự cố tại Suisun City năm 2026 đã cho thấy một thực tế đáng quan ngại. Khi các dịch vụ công và hạ tầng vật lý dùng chung một hạ tầng mạng kết nối, rủi ro không còn dừng lại ở phần mềm mà đã trực tiếp đe dọa sự an toàn vật lý của cư dân.

Nghịch lý của đô thị thông minh

Từ chuỗi sự cố trên, có thể đúc kết ba điểm yếu chí mạng đang lặp lại trong mô hình quản trị đô thị hiện đại.

Thiết bị công nghiệp cũ bị "ép" nối mạng: Các bộ điều khiển vận hành (OT) vốn được thiết kế từ nhiều thập kỷ trước để ưu tiên độ tin cậy và tối ưu chi phí trong môi trường biệt lập. Khi được kết nối Internet để phục vụ mục tiêu "thông minh hóa", chúng trở thành những "cánh cửa mở" không có khóa bảo mật.

Rủi ro từ quản trị danh tính: Nhiều cuộc tấn công nghiêm trọng (như vụ Tổng cục Thuế Pháp) không xuất phát từ các kỹ thuật xâm nhập phức tạp, mà bắt đầu từ việc lộ thông tin đăng nhập cá nhân.

Hạ tầng dùng chung thiếu phân tách: Việc gom chung mạng điện thoại, máy chủ hay đường truyền cho nhiều dịch vụ giúp tiết kiệm chi phí vận hành, nhưng lại tạo ra hiệu ứng dây chuyền: Một mắt xích sụp đổ, toàn bộ hệ thống đô thị đình trệ.

Đô thị thông minh theo đuổi mục tiêu kết nối mọi hệ thống để tối ưu hóa vận hành, nhưng nghịch lý từ mục tiêu này chính là quá trình đó lại gom toàn bộ rủi ro về những điểm yếu chung.

Kẻ tấn công các siêu thị tại Pháp chưa đưa ra bất kỳ yêu cầu tài chính hay lời đe dọa tống tiền nào, khác với nhiều cuộc tấn công mạng vào các doanh nghiệp tư nhân trước đây. Ảnh minh họa trans.info

Phản ứng của các chính quyền

Chính phủ Pháp công bố gói ngân sách 200 triệu euro, bắt buộc các cơ quan nhà nước phải kiểm thử xâm nhập và chuẩn bị kịch bản cho tình huống "mất toàn bộ hệ thống số". Từ năm 2027, mỗi bộ ngành bắt buộc phải dành tối thiểu 5% ngân sách số cho an ninh mạng.  

ANSSI thành lập đơn vị phản ứng nhanh chuyên can thiệp tuyến đầu. Bắt buộc áp dụng xác thực hai lớp (2FA) cho toàn bộ tài khoản công ích. Sau vụ siêu thị, ANSSI phát lệnh khẩn cấp yêu cầu ngắt toàn bộ các dòng thiết bị điều khiển bị nhắm tới khỏi Internet. Liên đoàn Thương mại và Phân phối Pháp (FCD) cũng yêu cầu các nhà cung cấp thiết bị phải minh bạch hoàn toàn các lỗ hổng kỹ thuật.

Tại Mỹ, các thành phố chọn giải pháp ngắt mạng toàn bộ để khoanh vùng sự cố, hoặc miễn phạt chậm nộp cho người dân khi cổng thanh toán sụp đổ. Tại St. Paul, chính quyền kiên quyết không trả tiền chuộc, dù chấp nhận rủi ro bị nhóm hacker tung khoảng 43 GB dữ liệu nội bộ lên mạng. 

Dù Chương trình Tài trợ An ninh mạng Tiểu bang và Địa phương (SLCGP) trị giá 1 tỷ USD được kỳ vọng là nguồn lực cứu cánh, việc giải ngân và duy trì nguồn tài trợ dài hạn từ Quốc hội Mỹ vẫn đang đối mặt với nhiều vướng mắc thủ tục, khiến các đô thị nhỏ luôn trong tình trạng thiếu hụt nguồn lực phòng thủ.

Cuộc tấn công vào chuỗi siêu thị tại Pháp còn dấy lên lo ngại đến an ninh lương thực trong thời đại các AI có thể được tận dụng  trong các cuộc tấn công mạng nghiêm trọng trên thế giới gần đây. Ảnh minh họa. Nguồn: AFP

Từ phản ứng tình thế đến sức chống chịu dài hạn

Sau những cú sốc như tại Atlanta hay Pháp, các đô thị lớn bắt đầu chuyển dịch từ phòng thủ bị động sang xây dựng sức chống chịu bền vững:

Chuẩn hóa hạ tầng số (Mỹ & CISA): Áp dụng mô hình Zero Trust (không tin tưởng mặc định), ưu tiên phân tách IT/OT, kiểm soát truy cập từ xa có giới hạn thời gian và áp dụng giám sát thụ động để không làm gián đoạn thiết bị OT cũ.

Siết chặt tiêu chuẩn công nghiệp (châu Âu): Các nhà vận hành tăng cường tuân thủ tiêu chuẩn IEC 62443 cho hệ thống điều khiển, ngắt kết nối Internet trực tiếp của thiết bị legacy, sử dụng cổng một chiều (data diode) hoặc tường lửa công nghiệp, đồng thời xây dựng kho dự phòng (offline/immutable).

Tuy nhiên, các biện pháp ứng phó hiện nay ở cả Pháp và Mỹ vẫn bị chỉ trích rằng chủ yếu mang nặng tính chất phản ứng sau sự cố, đồng thời mới chỉ tập trung bảo vệ hệ thống hành chính số mà bỏ ngỏ các hạ tầng vật lý - từ tủ lạnh siêu thị đến các cảm biến điều khiển đô thị. Vụ tấn công ngày 12.10 vừa qua là lời cảnh báo quy mô lớn đầu tiên cho thấy hai khu vực này đã giao nhau.

Câu trả lời cho câu hỏi "đô thị thông minh hay dễ tổn thương?" vì thế không nằm ở số tiền hàng trăm triệu euro được tuyên bố trên truyền thông. Nó nằm ở thước đo thực tế đến cuối năm 2027 rằng liệu có bao nhiêu thành phố vẫn sẽ bị "tê liệt" hoàn toàn chỉ sau một cú nhấp chuột từ xa?

Lan Chi tổng hợp