Từ mâm cơm đến mái nhà: Cấu trúc văn hóa trong nếp sống người Việt

Ăn và ở, ẩm thực và kiến trúc tưởng như thuộc về hai lĩnh vực khác nhau của đời sống, nhưng thực ra lại cùng bắt nguồn từ một nền tảng văn hóa chung. Một bên nuôi dưỡng, một bên tạo nên môi trường phù hợp với con người. Một bên tạo nên hương vị, một bên định hình không gian đặc trưng của mỗi vùng miền. Khi đặt chúng cạnh nhau, ta nhận ra rằng cách người Việt nấu một bữa ăn và cách người Việt tạo dựng một nơi chốn đều phản ánh cùng một hệ giá trị cốt lõi: sự hài hòa, tính thích nghi, tinh thần cộng đồng và khả năng tiếp biến mà vẫn giữ được giá trị riêng.

Mâm cơm Việt vẫn xoay quanh sự cân bằng của nhiều yếu tố khác biệt: "Liệu cơm mà gắp mắm", "Con gà cục tác lá chanh, con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi..." chính là nguyên lý cân bằng, không có thành phần nào có giá trị tuyệt đối, tất cả cùng tùy chỉnh để đạt đến trạng thái hài hòa trong tương quan.

Tính hài hòa trong tương quan giữa nhiều món ăn, gia vị, hương vị luôn là một đặc trưng của món ăn Việt. Ảnh: Kinh tế Môi trường

Chính nguyên lý cân bằng ấy cũng từng là cốt lõi của kiến trúc truyền thống: Nơi lập làng, định đô đều được xem xét kỹ lưỡng trong tương quan với mạch đất, với sông, với núi. Các công trình quan trọng của cộng đồng gắn liền với địa hình, cảnh quan, có hướng tốt đón nắng, gió.

Nhà không tách rời khỏi phố, nơi ở đan xen với cửa hàng, xưởng nghề thủ công. Nhà gắn liền với hiên rồi đến sân vườn, cây xanh và mặt nước trở thành một phần của cấu trúc sống. Không gian kín và mở đan xen, tạo nên sự điều hòa tự nhiên giữa con người và khí hậu.

Bản đồ Thăng Long thời Lê cho thấy dòng sông Tô Lịch và các mặt nước là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới bố cục của các công trình quan trọng của kinh thành. Ảnh: TL

Ẩm thực Việt còn bền vững vì gắn bó sâu sắc với nguyên liệu bản địa. Chính việc sử dụng lương thực thực phẩm có sẵn tại địa phương theo mỗi mùa khiến món ăn của mỗi miền lại có nét độc đáo riêng. Kiến trúc Việt xưa cũng được hình thành từ tre, gỗ, đất, đá – từ những gì sẵn có trong môi trường sống. Kỹ thuật chế tác vật liệu và xây dựng tích lũy qua kinh nghiệm dân gian, qua quá trình thử – sai – điều chỉnh để thích nghi với khí hậu nhiệt đới.

Vật liệu từ đất nung phổ biến trong kiến trúc vùng châu thổ Bắc bộ, bền bỉ thích nghi với khí hậu bản địa. Ảnh: Trần Tuấn

Một điểm chung quan trọng khác giữa ăn và ở là tính gắn kết cộng đồng. Ẩm thực Việt gắn với bữa cơm gia đình, với mâm cỗ ngày lễ, với chợ quê và quán nhỏ đầu ngõ. Tùy thuộc vào những nghi lễ, những nơi chốn khác nhau mà người Việt có những món ăn, cách ăn cho phù hợp.

Kiến trúc truyền thống cũng nuôi dưỡng đời sống cộng đồng qua không gian phố, ngõ, sân đình, hiên nhà, sân chung, những không gian nơi con người gặp gỡ hằng ngày. Khi các bản thiết kế thiếu vắng những sự gắn kết ấy, đời sống đô thị dễ trở nên khép kín và rời rạc. Bảo tồn bản sắc vì thế không chỉ là giữ hình thức mái nhà hay họa tiết trang trí, mà là duy trì cấu trúc không gian khuyến khích sự gắn kết của cộng đồng.

Bánh chưng là một món ăn truyền thống không thể thiếu trong dịp Tết của người Việt từ thời cổ xưa. Ảnh: Lao Động

Các không gian như Đình, Chùa gắn liền với đời sống hằng ngày của người dân có tỉ lệ hài hòa, tạo nên sự hòa đồng, gắn kết. Ảnh: Trần Tuấn

Ẩm thực Việt Nam vẫn giữ được bản sắc rõ rệt trong dòng chảy hội nhập. Những món ăn ngoại lai có thể xuất hiện, có thể trở thành xu hướng trong một giai đoạn, nhưng không dễ làm phai nhạt bữa cơm truyền thống.

Điều đáng suy ngẫm là ẩm thực Việt đã chứng minh một khả năng tiếp biến rất linh hoạt. Nó sẵn sàng tiếp nhận yếu tố ngoại lai, nhưng luôn điều chỉnh để phù hợp khẩu vị và thói quen bản địa. Món lẩu có thể bắt nguồn từ Trung Quốc nhưng người Việt đã tạo nên một hương vị riêng.

Bánh mì và cafe từ phương Tây, nhưng lại được người bản xứ thêm vào những nguyên liệu và cách chế biến và thưởng thức để phù hợp với chính mình. Chính vì vậy, món ăn Việt trải qua nhiều thế kỉ trở nên phong phú và đa dạng nhưng vẫn giữ được sự độc đáo.

Bánh mì được người Pháp mang tới Việt Nam, nhưng thích nghi với hương vị của từng vùng bởi sự linh hoạt, đa dạng của các rau gia vị và thức ăn kèm. Ảnh: TL; Afamily

Kiến trúc Việt Nam đã có những thời kì tiếp thu những tiến bộ trong xây dựng của thế giới bên ngoài để tạo nên những công trình kế thừa bản sắc Việt. Hôm nay cũng cần một tinh thần tương tự: tiếp nhận cái mới với sự chọn lọc, biến đổi để thích nghi mà vẫn giữ được nét riêng, tiếp nối những nguyên lý đã làm nên sức sống đặc trưng của mỗi vùng đất.

Nội thất nhà thờ Phát Diệm, một điển hình của sự tiếp thu yếu tố bên ngoài nhưng hài hòa, thích nghi với văn hóa bản địa. Ảnh: Giáo xứ Phát Diệm

Ngày nay, vật liệu và công nghệ hiện đại đang phổ biến toàn cầu. Trong gian bếp, bếp củi có thể thay bằng bếp gas hay bếp điện, dụng cụ được cải tiến để thuận tiện và an toàn hơn. Nhưng việc thay đổi phương tiện không làm mất đi món ăn truyền thống, bởi công thức cốt lõi và khẩu vị văn hóa vẫn còn đó.

Tương tự, trong kiến trúc, bê tông, thép và kính không hẳn là trở ngại; vấn đề nằm ở chỗ liệu chúng có được sử dụng theo tinh thần thích ứng khí hậu, tiếp nối truyền thống văn hóa bản địa hay không. Vật liệu có thể mới, nhưng nguyên lý tổ chức không gian, tức sự chuyển tiếp mềm mại giữa trong và ngoài, khả năng thông gió, chiếu sáng tự nhiên, vẫn cần được bảo tồn và phát huy. Thêm nữa, khả năng tạo hình của vật liệu hiện đại rất phong phú, hoàn toàn có thể tạo nên những hình khối, không gian và biểu tượng kế thừa từ kiến trúc truyền thống.

Một công trình kiến trúc với hàng hiên là nơi chuyển tiếp giữa sân vườn và không gian sử dụng trong phòng thành một cấu trúc phong phú. Ảnh: AHL

Cách ăn và ở, xét cho cùng, đều là những hành vi văn hóa thiết yếu của đời sống con người, là kết tinh những kinh nghiệm ứng xử của con người với môi trường thiên nhiên và với cộng đồng. Văn hóa ẩm thực Việt tồn tại và giữ được bản sắc không phải vì được trưng bày trong bảo tàng, mà vì nó phát huy được những nét truyền thống trong đời sống hằng ngày. Kiến tạo nơi chốn cũng chỉ thực sự thành công khi tiếp thu kinh nghiệm ứng xử hài hòa với môi trường thiên nhiên và với cộng đồng mà bao thế hệ cha ông đã dày công vun đắp.

Chỉ khi hiểu và thực hành được điều đó, văn hóa ăn và ở của người Việt mới có thể tiếp tục phát triển trong hiện tại mà không đánh mất giá trị cốt lõi; vừa mở cửa giao lưu, vừa bền vững trong chiều sâu bản sắc của chính mình.

KTS. Trần Tuấn - Nhóm nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội (HWSUD)