Trình diễn cuộc đời khi kiệt sức

Chúng tôi được tham dự vào cuộc phiêu lưu đi tìm công lý của một phụ nữ bị phản bội. Gương mặt cô trước màn hình vừa bình tĩnh, vừa giận dữ kìm nén, vừa chậm rãi kể lại những chi tiết mà hai nhân vật kia gây phương hại đến tình yêu và gia đình cô. Có những đoạn chi tiết đến mức khiến tôi tưởng tượng ra phòng ngủ của cô và chồng, thói quen của anh thay đổi ra sao khi bí mật có người mới. 

Chúng tôi dần quen với sự chuyển dịch của đời sống, nơi mọi cử động đều hiện hữu đâu đó trên camera giám sát, vô tình lọt vào camera hành trình xe hơi, hoặc chủ đích ghi lại từ camera giấu kín, sau đó thình lình phơi bày trên mạng xã hội. Trong buổi trình bày của cô gái kia cũng vậy, các loại camera quay lén và máy ảnh chụp từ xa được tận dụng để có được nhiều góc độ rành rành cho cuộc tố cáo. Một chiếc flycam quay từ trên không xuống cảnh hai người dắt nhau rời khỏi căn hộ. Không ai còn bí ẩn hay mới mẻ dưới ống kính chĩa vào mình nữa.  

Câu chuyện kỳ dị này khiến tôi nhớ đến bộ ảnh tên The Neighbors (Hàng xóm) của nhiếp ảnh gia người New York tên Arne Svenson. Một khu căn hộ có tường kính trong suốt được xây đối diện khu nhiếp ảnh gia ở. Ông đặt máy ảnh và chụp lại những người sống ở nhiều tầng. Một phụ nữ đeo khăn quấn tóc, mặc áo choàng tắm, ngồi trên giường xem điện thoại. Một người đàn ông nằm trên ghế, lưng quay ra ngoài, chiếc áo hơi vén lên, quần trễ xuống, lộ quãng lưng gần mông. Hai bóng người ôm nhau dường như đang hôn nhau.

Chủ đề bộ ảnh là cuộc sống thường nhật qua ống kính nhiếp ảnh ngoài khung cửa kính. Chỉ có điều các “nhân vật” không biết mình đang bị chụp lén, bởi một ống kính tele từ rất xa. Sự riêng tư của họ hoá thành tài sản công cộng khi bộ ảnh được triển lãm ở New York. 

Bộ ảnh The Neighbors của nhiếp ảnh gia Arne Svenson từng bị một số người khởi kiện và trở thành cuộc tranh luận điển hình giữa sự riêng tư và phơi bày.

Tác giả quả quyết ông không hề chụp mặt nhân vật nên không xâm phạm đến quyền riêng tư của ai cả. Đó là những người vô danh (bình thường). Nhưng chính nhân vật thì biết bản thân là ai trong khung hình. Một số người khởi kiện tác giả. Bộ ảnh trở thành cuộc tranh luận điển hình giữa sự riêng tư và phơi bày, giữa không gian công cộng và cá nhân, giữa quyền tự do ngôn luận và quyền được bảo vệ nhân thân. 

Vì tòa nhà xây kiểu cửa kính, tất nhiên cư dân đã tự nguyện “phơi bày” đời sống của họ sau lớp kính trong suốt, tác giả không bước vào không gian của riêng ai hết, ông chỉ là một khán giả như hàng ngàn người đi qua chung cư vô tình nhìn lên. Một phần vì vậy mà tác giả bộ ảnh thắng kiện và có thể tiếp tục trưng bày tác phẩm. Nhưng câu hỏi về sự riêng tư trở thành cái hố nhức nhối với cả người trong cuộc và ngoài cuộc. Nhiều nhà nghiên cứu đã viết về vụ việc điển hình này, như một minh chứng cho thấy công nghệ đã tước đoạt sự riêng tư trong không gian riêng ra sao. Vì có ống kính tele hiện đại, nhiếp ảnh gia mới có thể chụp cận cảnh như vậy từ rất xa mà không ai biết. Công nghệ là công cụ xâm lăng không gian riêng của người. 

Nhà xã hội học Lowry Pressly viết trong tác phẩm The Right to Oblivion: Privacy and the Good Life (Quyền Không được biết: Sự riêng tư và Cuộc sống tốt đẹp) khi phân tích sự phơi bày và vô danh trong bộ ảnh trên như sau: “Trong khi ký ức sống của nhân chứng thường linh hoạt, khó có thể nhắc lại y hệt nhiều lần, và thường sẽ thay đổi liên tục và dần bị lãng quên, thì bức ảnh là tĩnh tại, ổn định và ai cũng có thể xem và soi xét, như xem xét một thông tin hơn là ký ức”. 

Theo cách nhìn này, người phụ nữ quấn khăn tắm trên đầu và người đàn ông mặc áo lòi phần lưng ra đường đã bị “đóng đinh” trong tư thế của họ vĩnh viễn khi bộ ảnh được trưng bày. Một mảnh sống thường nhật của họ (vốn không có gì đáng xấu hổ) sẽ trải qua hàng ngàn đôi mắt dò xét. Hành động trong phòng ngủ của họ đã trở thành vật phẩm trưng bày. 

Điều này khiến tôi nghĩ đến bản thân: tôi có một chiếc áo thun đã rách vài lỗ, nhưng vải rất mát. Nếu ở nhà một mình, tôi vẫn lôi ra mặc vì dễ chịu. Nhưng nếu có thêm ai xung quanh, tôi sẽ không mặc nó. Vì trong đầu tôi, áo rách nhiều lỗ là không lịch sự, khiến người khác không thoải mái khi nhìn và giao tiếp. Tôi sẽ không “phơi bày” chiếc áo của mình với xung quanh. 

Quay trở lại cuộc livestream “bóc phốt” ở đầu bài, nó vượt qua giới hạn của cửa kính toà nhà mà nhiếp ảnh gia Arne Svenson không bước qua. Nó cũng vượt qua không gian của căn phòng riêng chúng ta giữ cho riêng mình và không mời người khác bước vào. Trong buổi livestream, phòng ngủ, ảnh chụp đi ra từ khách sạn, định vị điện thoại của hai nhân vật chính, mô tả bằng lời cách chồng ứng xử trong phòng ngủ… đã được người vợ đưa lên mạng để tạo thành sự tố cáo đầy đủ. 

Bóc phốt, khoe khoang, chia sẻ hoạt động hàng ngày là sản phẩm của mạng xã hội. Băng thông đủ nhanh để video chạy mượt. Máy quay và điện thoại đủ xịn để làm đẹp, quay cảnh rộng, ánh sáng rực rỡ. Âm thanh đủ tốt để sống động, để khán giả và người phát như cùng ở trong một căn phòng. Khán giả được tham gia vào phòng ngủ, phòng ăn, phòng tắm, buổi trò chuyện thông gian, cuộc cãi nhau mẹ chồng con dâu, trận đánh đập vũ phu của anh chồng với vợ, cuộc chửi nhau thô bạo của khách đi xe và tài xế. 

Chúng ta đều trở thành diễn viên chính của bộ phim nào đó, và đồng thời làm khán giả chủ động xem vô số bộ “phim” về người khác. Sự riêng tư cũng như phần lưng hở của nhân vật trong bộ ảnh Hàng xóm, giờ vạch ra cho vô số người xem. Nhân vật bị đóng băng trong những đoạn quay hình lưu truyền vĩnh cửu trên internet. Nhân cách họ bị nhìn qua video đó, con người họ bị đơn giản hoá thành cuộc chửi nhau bạo lực họ tham gia chỉ vài chục giây. Sự phức tạp trong tính cách, cảm xúc, hoàn cảnh của họ bị xoá nhoà, nhường chỗ cho một câu thoại thô lỗ hay cảnh quay mờ nhoè đi vào khách sạn. 

Vậy những cuộc bóc phốt mang lại gì cho người “bóc”? 

Những khán giả như tôi, không sở hữu thẩm quyền nào về luật pháp, luật hôn nhân gia đình, cũng không có quan hệ gia đình, họ hàng với hai vợ chồng nhân vật trong cuộc livestream. Nhưng chúng tôi là khán giả tự nguyện trong phòng ngủ của họ. 

Người vợ trao cho chúng tôi thêm một chức năng mới: tòa án dư luận. Cô hy vọng nếu “khán giả” là đồng nghiệp, học trò, bạn bè, thầy cô của chồng, họ có thể nhìn anh ta khác đi, từ chối phẩm giá của anh ta, hoặc nặng hơn là có kỷ luật về công việc vì vi phạm đạo đức. Nếu “khán giả” là khách hàng, đối tác làm ăn, công việc của chồng, họ sẽ cắt đứt anh ta khỏi quan hệ công việc vì hàm ý đây là con người dối trá, sống vô đạo đức. Tất cả hàm ý này cô không tuyên ngôn trong buổi phát trực tiếp, mà là tín hiệu được ngầm hiểu như chuẩn mực xã hội đơn giản mà đa số chúng ta coi trọng: ta không tin người lừa dối người thân của họ. 

Anh chồng từ sau buổi livestream sẽ trở thành “sản phẩm” của cuộc dò xét kéo dài của cả người quen lẫn người không quen, qua hàng triệu đôi mắt. Như thể hàng ngàn người chúng ta cùng ngồi trong rạp chiếu phim xem anh chồng “diễn” trên màn hình. 

Nhưng có điều gì đó không bình thường lắm đằng sau những cuộc trình diễn bất tận này, như Lowry Pressly nói ở trên, nhân vật trong video đã mất quyền được “linh hoạt” - được sống và thay đổi, dần được lãng quên, được làm mới và có tương lai. Họ hóa thành hình ảnh tĩnh tại của khoảnh khắc xấu xí đó. 

Chi tiết này làm tôi nhớ đến những nhân vật bị vu oan và chạy bài bôi nhọ trên mạng qua từ khóa hoặc bị đăng video quan hệ tình dục lên mạng. Cả chục năm sau đó vẫn có người nhận ra họ từ những mẩu thông tin trôi dạt đâu đó trên Google hay trang web tình dục, nội dung có gắn nhãn tên họ. Họ cứ phải sống đi sống lại trong cuộc tra tấn của mẩu tin cũ (có khi là hoàn toàn sai sự thật hoặc chủ đích hãm hại). Google đã phải xây dựng cơ chế giúp xóa thông tin phương hại cá nhân này, như cách tôn trọng quyền được lãng quên của mỗi người. 

Lowry trích lời nhà làm phim Werner Herzog về ngụ ngôn phần bị che giấu trong đời sống: “Chúng ta có nhiều góc khuất và những điều không thể giải thích. Ta sẽ không thể nào sống nổi, giống như một căn hộ cũng sẽ trở thành chốn không ai ở được nếu bạn thắp sáng tất cả góc khuất và dưới gầm bàn và khắp mọi nơi trong nhà - bạn không thể sống trong căn nhà như vậy. Và bạn không thể sống với một người - như trong hôn nhân hay tình bạn thân thiết - nếu mọi điều đều bị phơi bày, giải thích tường tận, đặt hết lên bàn”.

Nhiều người nổi tiếng đến viếng tang đã bức xúc khi thấy các Tiktoker, Youtuber tranh nhau livestream gây náo loạn tại tang lễ một nghệ sĩ Việt Nam. Ảnh: Tuệ An

Không phải ta che giấu bản thân vì có gì xấu xa. Như chiếc áo rách vài lỗ của tôi chẳng có gì xấu xa, nhưng nó là phần tôi giữ cho riêng mình, trong không gian không cần phải bày tỏ, giải thích hay trình diễn. Như anh chàng trong bộ ảnh Hàng xóm, cái lưng bị hở ra sau lớp áo kéo cao không có gì xấu, nhưng anh chỉ nằm nghỉ ngơi như vậy khi được riêng tư, không phải để biểu diễn trong khung hình. Ở điểm này, một yếu tố khác nổi lên: đó là sự trình diễn. Từ khi có điện thoại và băng thông tốt, chúng ta đã quen với kỹ thuật liên tục trình diễn cuộc sống cá nhân, phải thể hiện không ngừng nghỉ cho người xung quanh biết. Trình diễn trở thành sự tồn tại. 

Có một dạo tôi không đăng gì trên Facebook nữa. Vài bạn bè đã điện thoại hỏi tôi “có ổn không?” - câu hỏi hàm ý trông tôi không ổn khi không “trình diễn” gì trên mạng. Thế giới của tôi lùi vào góc khuất, có điều gì đó không hay khiến tôi muốn giấu mình đi. Bạn bè lo lắng cho tôi. Sống bình thường nghĩa là trình diễn đều đặn để “cập nhật” cho mọi người biết. Sống bình thường là khi ta quay video chia sẻ về vợ chồng, con cái, cha mẹ chồng, bố mẹ vợ, về cuộc đánh ghen, sự giàu sang, về điều bất an, 360 độ của sự tồn tại không còn góc khuất. 

Cuộc sống trong không gian riêng không bị dò xét cho phép ta được rời khỏi sân khấu trình diễn và nghỉ ngơi. Hãy tưởng tượng một diễn viên kịch nói phải diễn 24 giờ/ngày trên sân khấu, họ sẽ kiệt sức, dễ dàng đổ vỡ khi ngã nhào vào bức tường chia tách không gian cá nhân và bức màn sân khấu. 

Tôi muốn được mặc chiếc áo có chất liệu mát mẻ, và đã rách vài lỗ, được nghỉ ngơi, cơ thể thoải mái, không bị ai bình phẩm hoặc dò xét. Sự nghỉ ngơi giúp người tái tạo bản thân, tự đối thoại, soi chiếu, và xây dựng tiềm năng mới cho riêng mình trong quá trình sống lặng lẽ. Ở đây bạn có thể liên tưởng đến hình ảnh một ca sĩ luyện giọng trong phòng riêng. Anh tập một nốt cao hàng trăm lần, có lần nốt gãy giữa chừng, có lần bị ho khan, có khi lên không tới. Vô số lần hát sai lệch đó chỉ mình anh biết, không ai giám sát hay đòi hỏi anh phải hoàn hảo. Khi đã hoàn thành bài tập và ưng ý với bản thân, anh đến sân khấu, cất lên tiếng hát với âm vực, cao độ hoàn hảo nhất, trao cho khán giả màn trình diễn tốt nhất. 

Nhưng anh ca sĩ không phải “trình diễn” hàng trăm lần hát dở. Khán giả cũng không CẦN phải ngồi chịu trận hàng trăm đoạn hát sai nhạc, kém cỏi. Ta không cần phải chịu trận nhau bằng cuộc trình diễn mãi mãi đến kiệt sức. Và tôi vẫn đang học cách từ chối xem những cuộc vạch mặt, bóc phốt, trình diễn trá hình trong cái mác “đi tìm công lý” khi xô đổ bức tường ngăn cách không gian riêng tư để kích thích sự ngồi lê đôi mách ở mọi xó xỉnh của quá trình sống. 

Khải Đơn