Chỗ đậu xe, lối thoát hiểm… và những điều tưởng dễ

 21:37 | Thứ sáu, 01/10/2021  0
Thế giới luôn tuân theo các quy luật vận động. Từ các loại phương tiện đi lại thô sơ ngày xưa, cho đến hệ thống giao thông hiện đại ngày nay, đều song hành với sự xuất hiện của cơ sở hạ tầng và không gian tương ứng. Tuy vậy, đôi khi những thứ quá hiện đại sẽ thành “hại điện” nếu đặt nhầm chỗ, đến nhầm nơi, dùng nhầm lúc… Liên hệ dễ hiểu: lái siêu xe đi vô chợ chồm hổm, hay làm nhà chung cư mà thiếu chỗ đậu xe chẳng hạn.

Những ai theo thuyết "trời sinh voi sinh cỏ" sẽ có cho rằng mọi bất cập đều tự điều chỉnh kiểu “cùng tắc biến, biến tắc thông” mà không cần hoặc không thể kiểm soát. Thế nhưng, với giới chuyên môn có tâm, nhà hoạch định chính sách có tầm và tất cả những ai có tấm lòng ưu tư về môi trường sống, sự hình thành và phát triển một khu dân cư, một loại nhà ở… không bao giờ có thể chủ quan, xem xét qua loa, ứng phó thụ động.

Paris dù đã quy hoạch chỉn chu từ nhà ra phố, ngày nay vẫn phải tiếp tục quá trình chỉnh trang và giải phóng bề mặt đô thị mỗi ngày khỏi nạn xâm lấn của… các bãi giữ xe. Rồi đến lối thoát hiểm, đường lấy rác cho khu dân cư, nơi người già và vô gia cư tá túc… đều là những điều tưởng nhỏ tưởng dễ, song luôn là những vấn đề lớn và nan giải nếu thiếu chiến lược xử lý cụ thể.

Muôn đời tìm chỗ “ngựa sắt” dừng chân

Nếu đô thị Việt Nam vẫn đang đau đầu giải bài toán lấn chiếm lòng lề đường, phải đỏ mắt vì tìm một chỗ đậu xe nơi trung tâm, thì Paris những năm của thập niên 50 thế kỷ trước cho đến nay vẫn không khác là bao.

Dù hoạch định rõ ràng, quy hoạch Paris giữa thời kỳ Haussmann luôn đối mặt trước nguy cơ “vỡ trận”bởi sự bùng nổ số lượng xe hơi và hệ thống metro. Thuở đó, khắp nơi từ quảng trường Nhà thờ Đức Bà đến bờ kè dọc sông Seine, mọi ngõ ngách lớn nhỏ đều được trưng dụng cho “ngựa sắt” dừng chân. Không phải là du khách đi lại nhiều, bởi phần lớn xe cộ đều là phương tiện cho chính cư dân tại chỗ. Hiện nay, Paris vẫn đang sở hữu 133.000 bãi đậu xe ngoài trời trong trung tâm và mục tiêu đề ra là phải giảm được phân nửa số lượng này, dành không gian đó cho người đi bộ và cây xanh.

Nhà thờ Đức Bà Paris năm 1960, bờ kè sông Seine năm 2010, lúc nào cũng lấp đầy bởi xe hơi chen chúc nhau.


Có hai nguyên nhân khiến số lượng bãi đỗ xe Paris sinh ra tự phát quá nhiều. Một, quá trình quy hoạch thiếu dự báo tốt, nhất là khả năng thống kê và xử lý thông tin kinh tế xã hội, mà sau quy hoạch Haussmann đã gặp hiện tượng xe hơi bùng nổ. Hai, phần lớn số xe đó thuộc về các hộ dân cư bên trong, đồng nghĩa với việc các toà nhà về thiết kế ban đầu đều thiếu không gian đậu xe tương ứng diện tích hữu dụng.

Thực tế, chính quyền Paris đã nỗ lực đưa các bãi đỗ xe ngoài trời xuống hầm, phân loại rất kỹ theo công năng: cho dân tại chỗ, cho khách vãng lai, du lịch và khách vào công trình công cộng. Những bãi giữ xe cá nhân cho các hộ trong chung cư, giải quyết dưới dạng các garage ở tầng trệt căn hộ với số lượng hạn chế, hoặc sẽ “móc đất” làm hầm hoặc làm nhà đậu xe nhiều tầng trong khuôn viên toà nhà. Ngoài ra, một số lòng đường không có nhu cầu thương mại hay cảnh quan cũng được trưng dụng vào diện tích thiết kế đậu xe thu phí theo giờ.

Loạt giải pháp nêu trên cộng với nỗ lực sử dụng giao thông công cộng khiến Paris dư được 150.000 chỗ để xe trong thành phố, song hành với tỷ lệ người dùng xe hơi giảm từ 46% xuống còn 36% vào năm 1990. Thậm chí, một số điều luật ở Paris cũng nêu rõ, nếu căn hộ cách các phương tiện công cộng 500m như nhà ga, metro, xe bus,… thì không cần bố trí bãi đỗ xe xung quanh. Đối với các công trình ở xa, bên cạnh mỗi căn hộ cần có 6m2 chỗ đậu xe hơi thì cần có 0,75m2 cho một chỗ để xe đạp(*).

An toàn là trên hết

Người Pháp có câu “Toutes les médailles ont deux faces” (Vấn đề gì cũng có hai mặt) khi đứng trước tính phức tạp của các vấn đề. Nhìn bên ngoài, mọi thành phố đều có vẻ ổn (trừ khi chiến tranh, thiên tai, dịch họa…) nhưng trong đó luôn tiềm ẩn các mâu thuẫn khó giải quyết.

Ví dụ như nhà ở chung cư có rất nhiều những điểm tiện ích không thể bàn cãi, thế nhưng, với sự chồng lớp nhiều tầng các căn hộ, yếu tố an toàn luôn là bài toán đau đầu. Thoát hiểm ra sao khi có tai nạn cháy nổ luôn là ám ảnh kinh hoàng của các cư dân ở chung cư cũng như nhà phố liên kế chen chúc phức tạp (các link tai nạn cháy nổ kèm theo).

Chỉ riêng năm 2017, lính cứu hoả Pháp đã phải xử lý 306.600 vụ cháy nhà. Cứ 2 phút lại có một vụ cháy trong các khu nhà ở tại Pháp, trong đó 70% vào ban đêm(**).

Thế nhưng, dù cho cháy nổ thường xuyên xảy ra, thì thiệt hại về người vì hỏa hoạn ở Paris lại khá thấp. Cụ thể đầu tháng 7.2021, một căn chung cư 8 tầng ở quận 17 Paris cháy suốt ba giờ, nhưng toàn bộ 80 người sống bên trong đều thoát nạn. Điều gì đã làm nên sự khác biệt của nhà ở Haussmann nói riêng, của các mô hình nhà ở Pháp khác nói chung so với nhà phố của chúng ta?

Mặt đứng nhà Haussmann sở hữu diện tích khoảng mở lớn, có thể hòa hợp với kiểu mặt đứng hiện đại, song song với không gian nội bộ là nơi tụ tập thư giãn của cư dân.


Sự khác biệt ở đây chủ yếu ở góc độ quy hoạch, và khả năng tuân thủ tiêu chuẩn thiết kế. Dù so sánh nhà kiểu Haussmann với nhà mặt phố Việt Nam sẽ khập khễnh về mô hình nhưng không thể phủ nhận tính tương đồng giữa bối cảnh đô thị đông đúc, giữa hệ thống cư dân đa dạng và mô hình cư ngụ phù hợp với những lối sống đó.

Mỗi dãy nhà Haussmann luôn có lối vào đủ rộng với trần cao để phương tiện cứu hỏa xuyên khối đi vào sân trong. Từ sân trong đặc trưng này, lối thoát hiểm và khả năng tiếp cận được đảm bảo gần 100% cho cửa sổ tất cả các căn hộ. Mặt khác nếu so với chung cư dạng cao ốc thì nhà ở Haussmann cũng thuận lợi hơn về số tầng (chỉ tối đa 9 tầng) giúp dễ chữa cháy và thoát hiểm hơn.

Cũng như loại hình chung cư ở nước ta, đương nhiên mô hình Hauss­mann phải tuân thủ theo các luật định về lối thoát hiểm và PCCC, đảm bảo đóng kín các cửa thang, chống khói tràn và lan truyền… nhưng loại hình nhà ở này vẫn không “lỗi thời” về mặt an toàn, khi liên tục được cải tạo để thuận lợi trang bị hệ thống báo cháy, máy tạo áp suất, họng nước… phục vụ PCCC hiện đại và đồng bộ, toàn thể. Điều này hầu như tại Việt Nam khó đáp ứng đủ các tiêu chuẩn khi xét vào từng ngôi nhà liên kế riêng lẻ xây dựng qua nhiều thời kỳ khác nhau (xem hình minh họa).

Với cấu trúc cơ bản gồm khu căn hộ, lõi giao thông và khu phụ trợ (kho để rác, vật tư vật dụng, kỹ thuật,…), nhà Haussmann giúp tất cả các lối vào căn hộ đều tiếp xúc trực tiếp với không gian bên ngoài (sảnh mở hay sân trong) chứ không phải muốn làm kiểu gì (về bố cục mặt bằng công năng) thì làm như nhà phố riêng lẻ Việt Nam. Các kho vật tư sẽ bắt buộc bố trí tiếp cận từ sân trong, cách biệt với khu phòng ở và sử dụng các vật liệu chống cháy trong ít nhất 1 giờ. Bố trí theo quy định này tưởng đơn giản và cứng nhắc, nhưng đã giúp bao khu phố cổ của Paris giảm thiểu thiệt hại khi bị “bà hỏa viếng” suốt mấy thế kỷ qua. Nói cách khác, họ chủ động giảm thấp nhất thiệt hại về người chứ không làm, theo kiểu “hên xui”.

Bên cạnh đó, trong quy định phòng cháy chữa cháy của Pháp (không chỉ cho nhà ở Haussmann) rất cụ thể về vật liệu chống cháy nổ cho tường, sàn, trần, cửa… Chất liệu chống cháy được chia loại rất rõ, trong đó trần bắt buộc sử dụng vật liệu không thể cháy được (M1), tường là loại khó cháy (M2) và sàn thì chống cháy ở mức độ trung bình (M3). Thảm kịch toà nhà ITC ở quận 1, TP.HCM bị hỏa hoạn bởi trần làm bằng mút xốp dễ dàng bắt lửa dường như vẫn chưa hề được “thuộc bài” với chủ đầu tư và nhà chuyên môn Việt bao năm nay, cho dù khả năng chữa cháy và điều kiện ăn ở của chúng ta có được cải thiện, nâng cấp theo thời gian(***).

Việc đưa xe hơi xuống không gian ngầm góp phần nhường không gian mặt đất Paris cho các không gian công cộng và xe đạp ngày càng nhiều hơn.


Về phần mặt tiền, nhà Haussmann được đánh giá thuận lợi trong công tác cứu hoả bởi các khoảng mở rộng khắp mặt tiền, không được phép bọc kín bởi mặt dựng quảng cáo, lam gió hay vật cản khác. Thậm chí, có những tầng được bố trí ban công “chạy” xuyên suốt mặt tiền toà nhà, rất thuận lợi để lực lượng cứu hoả tiếp cận, cứu hộ. Nếu có bố trí các hình thức khung sắt quảng cáo, thì đó phải là những khung sắt có thể tháo gỡ và thoát ra ngoài dễ dàng trong trường hợp có cháy nổ xảy ra.

Những nghiên cứu về thiết kế nhà ở trong đô thị của nhà ở Haussmann có lẽ khiến chúng ta phải nhìn lại về tình trạng những ngôi nhà ô phố của mình. Có lẽ nguyên nhân đầu tiên khiến cho những ngôi nhà ống dễ bị cháy hơn vì đó là nhà ở cá nhân tự xây dựng (dù có giấy phép) và tự cải tạo, biến đổi công năng theo nhu cầu dịch vụ hoặc thẩm mỹ riêng mà không theo quy chuẩn về PCCC, dễ dẫn đến việc lấn chiếm mất lối để thoát hiểm, gây khó cho công tác PCCC.

Chỉ cần dạo quanh phố phường một vòng sẽ nhận ra rất nhiều khu nhà phố san sát và không có cửa sau, hoặc có nhưng đã bít lối do buôn bán, cơi nới, lấn chiếm khoảng không thông hành địa dịch vốn có. Đa phần nhà mặt phố đều dùng vào mục đích thương mại, đặc biệt ở các khu quận 5, 11, Bình Thạnh, Gò Vấp… nhà ở tư nhân đặt liền với kho chứa hàng hóa nên rất dễ cháy và cháy là hết chữa nổi. Luật bắt buộc đặt kho chứa tách biệt với không gian ở và không cản trở lối lưu thông thoát hiểm đã cứu sống rất nhiều sinh mạng trong các vụ cháy kinh hoàng của Paris.

Cơ cấu bố trí tạo sân trong của các đơn nguyên nhà phố - chung cư kiểu Haussmann giúp an toàn và thông thoáng tốt cho tất cả các căn hộ ở 2 mặt trước sau.


Những giải pháp mặt tiền nhà phố Việt Nam cũng rất cần lưu tâm về khía cạnh an toàn. Dù nhân danh thẩm mỹ hay giải quyết vi khí hậu bằng hệ lam bọc ngoài, thì cũng cần luật định bắt buộc các module lam phải có vị trí tháo gỡ được từ bên trong như một giải pháp thoát hiểm, tránh những sự việc đau lòng như vụ cháy ITC ở trung tâm quận 1 mấy chục năm trước.

Rõ ràng là, chỗ để xe và bố trí nhà thuận tiện cho PCCC trong nhà phố tưởng chừng vấn đề nhỏ, nhưng để áp dụng sao cho hiệu quả luôn là chuyện không dễ dàng. Những điều ở Pháp chưa chắc áp dụng được ở Việt Nam và ngược lại, bởi khác biệt về thực trạng, lối sống và luật định. Nhưng nếu biết chọn lọc những điểm hay nơi xứ người, chúng ta có thể học hỏi, đúc rút thêm những kinh nghiệm quý báu trong quy hoạch - thiết kế - xây dựng - quản lý nhà ở mặt phố liền kề ở Việt Nam hiện nay.

Bài: KTS. Lê Khánh Vân, Master 2 d’École Nationale Supérieur d’Architecture (ENSA) Paris.

Ảnh: Vân Lê, Huân Tú và Tư liệu

_________

Tài liệu tham khảo:

https://www.netatmo.com/fr-fr/guides/security/fire/statistics/fire-in-france#:~:text=Un%20incendie%20domestique%20survi­ent%20toutes,origine%20une%20installation%20%C3%A9lectrique%20d%C3%A9fectueuse)

(*) Một số quy định về bãi giữ xe trong Paris:

https://www.union-habitat.org/actualites/normes-de-stationnement-des-regles-diversifiees-pour-optimiser-les-operations

(**) Thống kê về các vụ cháy ở Pháp:

https://www.netatmo.com/fr-fr/guides/security/fire/statistics/fire-in-france#:~:text=Un%20incendie%20domestique%20survi­ent%20toutes,origine%20une%20installation%20%C3%A9lectrique%20d%C3%A9fectueuse)

(***) Prévenir les risques incendies dans habitations collectives, Service Départe­mental d’incendie et de Secours du Finistère

Nguồn Tạp chí Kiến Trúc & Đời Sống số 184
bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

#Metaverse
*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.