Đưa “rừng vào phố”: Hà Nội cần quy hoạch công viên ngập nước và đô thị 15 phút

Trao đổi với Người Đô Thị về định hướng này, PGS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng, Tổng hội Xây dựng Việt Nam, phân tích những cơ hội, thách thức và yêu cầu quy hoạch để Hà Nội hiện thực hóa tầm nhìn "rừng trong phố, phố trong rừng".

PGS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng.

Hà Nội đặt mục tiêu phát triển hệ thống công viên, vành đai xanh, hành lang xanh dọc các sông lớn như sông Hồng, sông Đuống. Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của định hướng này đối với cấu trúc và mô hình phát triển đô thị của Thủ đô?

PGS-TS. Lưu Đức Hải: Theo tôi, đây là một định hướng có ý nghĩa chiến lược, thể hiện sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quy hoạch đô thị, từ việc coi cây xanh là những mảng cảnh quan mang tính trang trí sang xác định không gian xanh là một bộ phận hạ tầng sinh thái cốt lõi, có vai trò song hành và định hình cấu trúc phát triển đô thị.

Việc đặt mục tiêu nâng diện tích cây xanh đô thị lên 10-12 m²/người vào năm 2030 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là khi khu vực nội đô Hà Nội hiện chỉ đạt khoảng 1,7-3 m²/người. Đây là bước đi nhằm khắc phục tình trạng thiếu hụt không gian xanh, từng bước tiệm cận mức 9-12 m²/người của nhiều đô thị tiên tiến trên thế giới, đồng thời cụ thể hóa tầm nhìn phát triển Thủ đô trong dài hạn.

Ở góc độ quy hoạch, hệ thống vành đai xanh, hành lang xanh và các nêm xanh còn đóng vai trò như một bộ khung mềm, giúp kiểm soát quá trình đô thị hóa lan tỏa, hạn chế phát triển tự phát theo kiểu vết dầu loang. Những không gian này tạo vùng đệm sinh thái giữa khu vực nội đô với các đô thị vệ tinh, góp phần bảo vệ quỹ đất dự trữ, cảnh quan tự nhiên và đa dạng sinh học.

Đây cũng là cơ sở để Hà Nội tái cấu trúc không gian theo hướng đa cực, đa trung tâm, đa tầng và đa lớp, trong đó phát triển đô thị nén cần đi đôi với bảo vệ và mở rộng các không gian sinh thái.

Không gian sông Hồng với những bãi bồi và thảm xanh tự nhiên mở ra tiềm năng hình thành hành lang sinh thái quan trọng trong cấu trúc đô thị Hà Nội. Ảnh: Quang Minh/Viettimes

Theo ông, Hà Nội cần quy hoạch và khai thác không gian xanh ven sông như thế nào để vừa phát huy giá trị sinh thái, vừa hình thành những không gian công cộng phục vụ đời sống và sinh hoạt cộng đồng?

Tôi cho rằng cần thay đổi cách nhìn nhận về vai trò của các dòng sông trong cấu trúc đô thị Hà Nội. Sông Hồng và sông Đuống không nên chỉ được xem là những ranh giới địa lý chia cắt không gian đô thị, càng không nên trở thành những khu vực nằm ở phía sau các hoạt động phát triển. Cần tái định vị hai dòng sông này thành những trục cảnh quan sinh thái và động lực phát triển quan trọng của Thủ đô.

Việc phát triển hành lang xanh dọc sông cần được đặt trong một quy hoạch tổng thể, kết hợp không gian mặt nước, bãi bồi, thảm thực vật, công viên và các không gian công cộng. Qua đó, hình thành những tuyến kết nối liên hoàn giữa các khu vực đô thị, các trung tâm phát triển ở hai bên bờ sông, đồng thời tạo dựng bản sắc cảnh quan đặc trưng.

Bãi giữa sông Hồng là không gian chuyển tiếp giữa đô thị và tự nhiên, có giá trị về sinh thái, cảnh quan và khả năng điều tiết nước, cần được tính đến trong quy hoạch phát triển không gian ven sông. Ảnh: VGP/Thùy Chi

Tuy nhiên, khai thác không gian ven sông phải đặt yêu cầu bảo đảm chức năng sinh thái và an toàn thoát lũ lên hàng đầu. Không gian công cộng, công viên ven sông cần được tổ chức phù hợp với đặc điểm thủy văn, địa hình và chế độ ngập lụt theo mùa. Những khu vực có khả năng ngập cần được nghiên cứu phát triển thành công viên ngập nước, không gian sinh thái hoặc các loại hình sử dụng linh hoạt, thay vì áp dụng mô hình công viên đô thị thông thường.

Nếu được quy hoạch hợp lý, các hành lang xanh ven sông sẽ đồng thời đảm nhiệm nhiều chức năng: bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên, điều hòa khí hậu, kết nối cảnh quan và tạo thêm không gian sinh hoạt, vui chơi, nghỉ ngơi cho cộng đồng.

Trước áp lực đô thị hóa và hạn chế về quỹ đất, Hà Nội cần những giải pháp gì để hình thành mạng lưới không gian xanh liên hoàn, kết nối công viên, vườn hoa, mặt nước và cây xanh đường phố, thay vì những mảng xanh đơn lẻ?

Vấn đề quan trọng là phải chuyển từ tư duy phát triển từng công viên, vườn hoa hay tuyến phố xanh riêng lẻ sang tổ chức một mạng lưới sinh thái có tính liên kết trên phạm vi toàn đô thị.

Hà Nội cần hình thành cấu trúc không gian xanh đa tầng, từ các khu rừng phòng hộ tự nhiên như Ba Vì, Sóc Sơn, Hương Tích, hệ thống sông hồ, các vành đai xanh, hành lang xanh cho đến công viên quy mô lớn, công viên chuyên đề và cây xanh đường phố. Những thành phần này phải được kết nối thành một hệ thống liên hoàn, có khả năng hỗ trợ lẫn nhau về chức năng sinh thái và cảnh quan.

Công viên, hồ nước và hệ thống cây xanh là những thành phần thiết yếu của hạ tầng sinh thái đô thị, góp phần cải thiện môi trường và chất lượng sống của cư dân. Ảnh: VGP

Việc tổ chức mạng lưới cần gắn với đặc điểm từng khu vực. Đối với nội đô lịch sử, ưu tiên bảo tồn hệ thống cây xanh, mặt nước và cảnh quan hiện hữu, đồng thời cải thiện chất lượng những không gian công cộng nhỏ. Với khu vực nội đô mở rộng, cần bổ sung các công viên, vườn hoa và kết nối những mảng xanh đang phân tán. Tại các đô thị mới, cần dành quỹ đất thích đáng cho công viên quy mô lớn và các hành lang sinh thái ngay từ giai đoạn lập quy hoạch.

Một yêu cầu quan trọng khác là không gian xanh phải được tích hợp với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là giao thông và thoát nước đô thị. Cách tiếp cận này giúp tiết kiệm quỹ đất, tăng hiệu quả sử dụng không gian và tạo ra những giải pháp thích ứng với điều kiện đô thị có mật độ xây dựng cao.

Đề án đặt ra yêu cầu quản lý tổng thể hệ thống cây xanh, công viên và mặt nước trên nền tảng dữ liệu số. Theo ông, cần những cơ chế và giải pháp quản trị nào để bảo đảm quy hoạch được triển khai đồng bộ, hiệu quả và bền vững?

Theo tôi, quản lý không gian xanh cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ quản trị hạ tầng đô thị tổng thể, chứ không đơn thuần là công việc duy trì, chăm sóc cây xanh hay vận hành công viên.

Trước hết, cần có sự thống nhất giữa quy hoạch không gian xanh với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, giao thông, thoát nước và các quy hoạch chuyên ngành khác. Những chỉ tiêu về cây xanh, mặt nước và không gian công cộng cần được cụ thể hóa thành các yêu cầu bắt buộc trong quá trình lập, thẩm định và triển khai dự án phát triển đô thị.

Các mô hình công viên sinh thái ven sông có thể kết hợp không gian đi bộ, nghỉ ngơi, cảnh quan mặt nước và bảo tồn thảm thực vật tự nhiên, đồng thời thích ứng với đặc điểm ngập lụt theo mùa. Ảnh: KienViet

Thứ hai, cần xây dựng hệ thống dữ liệu số đồng bộ, ứng dụng GIS để quản lý toàn bộ hệ thống cây xanh, công viên, mặt nước và các hành lang sinh thái. Dữ liệu này không chỉ phục vụ thống kê mà còn hỗ trợ giám sát biến động, đánh giá chất lượng môi trường, dự báo nhu cầu và lập kế hoạch đầu tư, bảo trì. Việc phân cấp quản lý cần đi kèm với phân định rõ trách nhiệm, nguồn lực và cơ chế giám sát.

Cuối cùng, cần đổi mới cách đánh giá hiệu quả đầu tư không gian xanh. Không nên chỉ tính toán bằng diện tích đất được quy hoạch hay số lượng cây được trồng, mà phải đánh giá cả chất lượng sinh thái, khả năng tiếp cận, mức độ sử dụng và những đóng góp thực tế đối với đời sống người dân. Chỉ khi gắn được quy hoạch với nguồn lực thực hiện, trách nhiệm quản lý và cơ chế vận hành lâu dài thì các mục tiêu của đề án mới có thể trở thành hiện thực.

Với tầm nhìn 100 năm về một Thủ đô sinh thái theo mô hình "rừng trong phố, phố trong rừng", Hà Nội cần những nguyên tắc quy hoạch nào để hài hòa giữa phát triển không gian xanh, chất lượng sống, bảo tồn cảnh quan và bản sắc đô thị?

Tôi cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất là lấy con người và chất lượng sống làm trung tâm của quá trình phát triển đô thị. Không gian xanh phải thực sự trở thành một loại hạ tầng thiết yếu mà mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, chứ không phải tiện ích chỉ tập trung ở một số khu vực hoặc nhóm dân cư nhất định.

Trong bối cảnh quy mô dân số Thủ đô có thể tăng lên khoảng 15-19 triệu người trong giai đoạn 2045-2065, mạng lưới không gian xanh liên hoàn sẽ đóng vai trò như một lá chắn sinh thái, nâng cao năng lực chống chịu của đô thị trước biến đổi khí hậu. Các hành lang xanh ven sông có thể trở thành những hành lang dẫn gió tự nhiên, đưa không khí mát từ mặt nước vào sâu trong đô thị. Hệ thống cây xanh nhiều tầng góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt, cải thiện chất lượng không khí và hấp thụ khí nhà kính.

Những hàng cây lâu năm tạo nên bản sắc cảnh quan riêng của Hà Nội, đồng thời góp phần điều hòa vi khí hậu và hình thành những không gian công cộng thân thiện với con người. Ảnh: Dân trí

Bên cạnh đó, việc bảo vệ hành lang thoát lũ, kết hợp hồ điều hòa và công viên ngập nước sẽ giúp Hà Nội tiến gần hơn đến mô hình thành phố bọt biển, tăng khả năng thấm, trữ và điều tiết nước mưa tự nhiên, giảm áp lực cho hệ thống thoát nước kỹ thuật.

Một khía cạnh khác cần đặc biệt quan tâm là công bằng trong tiếp cận không gian xanh. Quy hoạch cần hướng tới mô hình đô thị 15 phút, trong đó người dân có thể tiếp cận công viên, vườn hoa và các không gian công cộng chất lượng trong khoảng cách đi bộ thuận tiện. Đây cũng là một tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng phát triển đô thị.

Đồng thời, không gian xanh cần được kết nối với các di tích lịch sử, cảnh quan văn hóa và những giá trị đặc trưng của Hà Nội. Việc bảo tồn cây cổ thụ, cây di sản, hồ nước, không gian làng truyền thống và cảnh quan ven sông không chỉ góp phần gìn giữ ký ức đô thị mà còn tạo nền tảng cho phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa và kinh tế xanh.

Về lâu dài, không gian xanh còn có thể tạo ra những giá trị kinh tế thông qua tiết kiệm năng lượng làm mát, nâng cao chất lượng môi trường sống, phát triển kinh tế tuần hoàn và các thị trường dịch vụ môi trường, trong đó có tín chỉ carbon.

Tôi cho rằng triết lý "rừng trong phố, phố trong rừng" cần được hiểu là sự hài hòa giữa con người, thiên nhiên và cấu trúc đô thị. Đây không đơn thuần là mục tiêu gia tăng diện tích cây xanh, mà là một lựa chọn mô hình phát triển, trong đó hệ sinh thái tự nhiên trở thành nền tảng cho chất lượng sống, bản sắc và sức cạnh tranh của Thủ đô trong tương lai.

Trân trọng cảm ơn ông!

Trang Ngọc thực hiện