Từ di sản cảnh quan đô thị, nhìn lại cách ứng xử với Hồ Gươm

PGS-TS-KTS. Nguyễn Hồng Thục, nguyên Trưởng khoa Kiến trúc và khoa Sau đại học, Đại học Kiến trúc Hà Nội:

Hồ Gươm cần được ứng xử như “vùng đất lịch sử”

PGS-TS-KTS. Nguyễn Hồng Thục.

Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm) là một báu vật đô thị, là di sản Cảnh quan trung tâm lịch sử, Cảnh quan nước duy nhất ở Đông Dương và Đông Nam Á với công viên bao bọc. Thời Pháp thuộc trong cuốn Hà Nội giai đoạn 1873-1888 của André Masson viết: “Hồ là một vòng trang sức của Hà Nội, là cái gạch nối vui tươi giữa khu phố người bản xứ với khu phố Pháp” cho thấy người Pháp đã rất thận trọng khi tổ chức trung tâm cảnh quan này.

Hồ Gươm là biểu tượng của tư tưởng dung hòa Đông – Tây, tôn trọng vẻ đẹp và triết lý sống của một thành phố nhiệt đới bên sông nước, tôn trọng bản sắc sống động của những con phố hàng thuần Việt, với đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu làm trung tâm, hòa hợp các kiến trúc phong cách phương Tây thấp tầng, nhỏ nhắn (từ Tiền thuộc địa, Tân cổ điển, Art Deco đến Phong cách Đông Dương). Hồ Gươm trong lịch sử, ít nhất là từ thời Lý đến nay, chưa bao giờ có các trục duy lý của đô thị phương Tây, nó là cấu trúc trung tâm, cái ‘rốn’ - tâm của vũ trụ người Hà Nội, từ đó tỏa ra các ngả của thành phố.

Khi chính nó là trung tâm cảnh quan, là lịch sử, là hồn cốt, nó kỵ với tất cả những cái gì kỳ vĩ, hoành tráng. Các con phố bao quanh cũng kỵ những đường thẳng mà bảo lưu những dãy phố cong, với nhà phố, cửa hàng thuần Việt, bắc qua khu phố Pháp như một quá trình chuyển tiếp không gian tinh tế từ hình thái và phong cách thuần Việt rồi mới bắt vào phong cách Pháp tạo nên một cấu trúc đô thị đặc biệt, trong đó Hồ Gươm với công viên, vườn hoa và những dải cây xanh liên kết với nhau thành một chỉnh thể.

Hồ Gươm bảo lưu các thủ pháp thiết kế đô thị quan trọng nhất của lịch sử tạo thị Hà Nội, luôn đưa cái mới chuyển hóa vào cái cũ chứ không để cái mới thay thế cái cũ. Bản quy hoạch mới tạo thêm nhiều quảng trường, trục giao thông hay các công trình kỳ vĩ bao xung quanh sẽ biến nó thành sự tranh chấp của nhiều không gian lớn chen chúc, đối chọi, làm suy yếu vị thế của cảnh quan trung tâm lịch sử vô giá này.

Hồ Gươm bảo lưu các Thủ pháp thiết kế đô thị quan trọng nhất của lịch sử tạo thị Hà Nội, luôn đưa cái mới chuyển hóa vào cái cũ, chứ không để cái mới thay thế cái cũ. Bản quy hoạch mới tạo thêm nhiều quảng trường, trục giao thông hay các công trình kỳ vĩ bao xung quanh sẽ biến nó thành sự tranh chấp của nhiều không gian lớn chen chúc, đối chọi, làm suy yếu vị thế của Cảnh quan trung tâm lịch sử vô giá này.

Cái xã hội quan tâm nhất là ba vấn đề có phần bất chấp của bản quy hoạch đang xin ý kiến: (1) Hồ Gươm là Di tích quốc gia đặc biệt, không phải đất mới khai khẩn được, sao nó lại không được bảo tồn vùng lõi và vùng đệm theo Luật di sản; (2) Quy hoạch Trục cảnh quan sông Hồng ngay cận kề để xây các trung tâm hoành tráng mới, mà Hồ Gươm bị mất vị thế trung tâm bởi các công trình kỳ vĩ: Khải hoàn môn, Quảng trường thời đại, Nhà hát ngoài trời 5.000 chỗ, Tháp tài chính,  Bảo tàng Hòa Bình, Tổ hợp Bảo tàng Nghệ thuật, và Ba khách sạn cao lừng lững…?  (3) Đáng kể nhất là Tháp tài chính – biểu tượng của dòng tiền tư nhân nào đó, được xây ngay trên mảnh đất mà Bảo tàng Cách mạng tuyệt đẹp bị đập bỏ (để lại một sự bàng hoàng về tiếp nối), với khối tích 600.000 m2 sàn sẽ lấn át hoàn toàn Nhà hát Lớn với bố cục hòn đảo và chủ đạo trục Tràng Tiền dẫn ra Hồ Hoàn kiếm. Một sự đánh đổi quá đắt của lịch sử.

Cầu Thê Húc màu son – cây cầu "đậu nguồn sáng mặt trời" – dẫn lối vào đền Ngọc Sơn, nơi thờ Đức thánh Trần Hưng Đạo và Văn Xương Đế Quân. Ảnh: Vietnamnet

TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM:

Hãy để Hồ Gươm được là chính nó!

Là một người nghiên cứu di sản đô thị từ góc tiếp cận chính là Khảo cổ học đô thị, tôi nhận thấy mỗi thành phố đều có ba lớp “diện mạo” mà người làm quy hoạch đô thị cần nhận biết. Ba “lớp diện mạo” này gần nhau nhưng không đồng nhất, có thể coi là ba hướng tiếp cận một đô thị đương đại để nhìn ra bản chất, bản sắc của đô thị đó.

Thứ nhất, Cảnh quan đô thị. Đó là diện mạo của đô thị là một chỉnh thể sống động như chúng ta đang nhìn thấy hàng ngày. Thứ hai, Địa tầng đô thị. Đây là chiều kích lịch sử của đô thị được tích tụ vật chất theo thời gian. Thứ ba, Không gian di sản. Đây chính là những thành phần được xã hội hiện tại nhận diện, lựa chọn và trao giá trị di sản, cộng đồng “di truyền” qua ký ức đô thị. Hồ Gươm và vùng phụ cận chứa đựng cả ba yếu tố đó, là một nút giao của nhiều lớp đô thị: cảnh quan hồ tự nhiên, lịch sử kinh đô Thăng Long, đô thị thuộc địa, thủ đô Hà Nội và không gian lịch sử - văn hóa công cộng hiện đại

TS. Nguyễn Thị Hậu.

Vì vậy, quy hoạch khu vực này không chỉ để giải quyết các vấn đề đương đại (như giao thông, mật độ dân số, hiện đại hóa cảnh quan đô thị) mà cần đồng thời bảo tồn được các lớp lịch sử và không gian di sản. Theo những gì bản quy hoạch vừa được công bố để lấy ý kiến, tôi thấy điều này chưa đạt được. Nếu chỉ giữ lại đúng một cái hồ và vài công trình trên nó, nhưng lại có quá nhiều yếu tố mới hiện diện ở khu vực này thì hậu quả là làm mờ nhạt, thậm chí đã xóa bỏ những gì thuộc về “ký ức đô thị”. Khi Hồ Gươm lọt thỏm vào một không gian xa lạ như vậy, Hồ Gươm chỉ như một yếu tố tự nhiêu như “hồ điều hòa sinh thái” cho một “khu đô thị mới” nào đó, chứ không còn hồn cốt của chính nó và mất đi diện mạo lịch sử của Hà Nội.

Nếu đồng ý một đô thị có ba "chiều kích” như trên, thì phương thức quản trị đô thị nói chung, quản trị di sản nói riêng cũng cần thay đổi. Không thể xây dựng các bản quy hoạch không gian hay quy hoạch bảo tồn chỉ quan tâm đến “di tích đã được xếp hạng”, còn ký ức đô thị và không gian di sản lại được quyết định theo những logic hoàn toàn khác, dù với lý do phục vụ quy hoạch giao thông, quy hoạch xây dựng, phát triển bất động sản và phát triển kinh tế.

Với trường hợp Hồ Gươm, cần có một phương thức quản trị tích hợp giữa các thành phần: Quy hoạch đô thị, Quản lý cảnh quan, Bảo tồn di sản với Phát triển kinh tế – xã hội và Đời sống cộng đồng. Tại khu vực Hồ Gươm việc bảo tồn di sản phải là tiền đề của các thành phần khác, đây là nguyên tắc bắt buộc! Trên cơ sở đó mới có thể cân bằng được những nhu cầu hiện tại và bảo tồn một không gian công cộng đã chứa đựng cả lịch sử đô thị, di sản văn hóa, ký ức và đời sống cộng đồng đương đại.

Hồ Gươm vốn đã là một trong vài biểu tượng quan trọng nhất của Hà Nội. Nhưng phương án mới lại tiếp tục đưa thêm khá nhiều yếu tố mang tính biểu tượng vây quanh tứ phía: “Khải hoàn môn” ở phía Bắc, các quảng trường lớn, công trình tưởng niệm, tổ hợp không gian văn hóa – nghệ thuật, TOD văn hóa, dịch vụ, thương mại, và đặc biệt là nghiên cứu Tháp Tài chính Quốc tế tại khu đất Bảo tàng Cách mạng cũ... Điều này dẫn đến sự “quá tải” biểu tượng, lúc đó sẽ không có gì thực sự là “biểu tượng” nữa. Đó là một nghịch lý cần nhìn thấy! Giá trị biểu tượng của Hồ Gươm không chỉ nằm ở những công trình nhìn thấy được, nó còn nằm ở ký ức tập thể về cả một không gian.

Hồ Gươm vốn đã là một trong vài biểu tượng quan trọng nhất của Hà Nội nhưng phương án mới lại tiếp tục đưa thêm khá nhiều yếu tố mang tính biểu tượng vây quanh tứ phía. Ảnh: UBND TP Hà Nội

Là người nghiên cứu và làm công tác thực tiễn về bảo tồn di sản và phát triển bền vững, tôi mong các nhà quản lý định hướng quy hoạch đô thị, các chuyên gia thể hiện và thực thi quản lý đô thị thực sự làm đúng nguyên lý của “phát triển bền vững”! Càng đụng chạm vào “vùng lõi đô thị”, “không gian di sản” càng cần có trách nhiệm với tiền nhân, với chính thời đại mình và nhất là với thế hệ mai sau. Với Hồ Gươm, hãy để Hồ Gươm được là chính nó! Mình không giữ di sản của cha ông thì tương lai “Quanh Hồ Gươm không ai bàn chuyện Vua Lê” mà thậm chí cũng chẳng còn bàn đến lịch sử - văn hóa nữa, mà có lẽ chỉ bàn chuyện sẽ tiếp tục phá đi xây mới thêm cái gì!

Minh Quân - Trọng Dân ghi