Từ “vỡ” quy hoạch điện mặt trời nhìn về chính sách để dịch chuyển năng lượng công bằng

 10:21 | Thứ tư, 03/07/2019  0
Trong chính sách phát triển năng lượng tái tạo, Bộ Công thương liên tục cấp phép cho hàng loạt dự án điện mặt trời, EVN có trách nhiệm mua toàn bộ lượng điện sản xuất từ các dự án điện mặt trời để hòa lưới điện có ngày vận hành trước ngày 30.6.2019, trong vòng 20 năm với giá mua ưu đãi 9,35 US cents/kWh. Nhưng đến khi các nhà máy này đóng điện hòa lưới thì các dự án điện mặt trời mới lẫn điện gió bị yêu cầu phải cắt giảm công suất hòa lưới. Lý do, vì hệ thống lưới điện truyền tải không đáp ứng được...     

1. Trong thực tế phát triển năng lượng tái tạo (NLTT) hiện nay của Việt Nam, tháng 6.2019 vừa qua đã xảy ra một chuyện tréo ngoe, khi cơ quan Điều độ hệ thống điện quốc gia đã "ép" các dự án điện mặt trời mới lẫn điện gió phải cắt giảm công suất hòa lưới. Lý do, vì hệ thống lưới điện truyền tải không đáp ứng được.    

Trước đó, theo cơ quan Điều độ hệ thống điện quốc gia, đến tháng 6.2019 sẽ có khoảng gần 100 nhà máy điện mặt trời với tổng công suất gần 5.000 MW được bổ sung hòa lưới điện quốc gia. Và tính cho đến ngày 30.6.2019 (là thời gian chốt tập đoàn Điện lực Việt Nam - EVN có trách nhiệm mua toàn bộ lượng điện sản xuất từ các dự án điện mặt trời để hòa lưới điện, trong vòng 20 năm với giá mua ưu đãi 9,35 US cents/kWh), đã có 82 nhà máy điện mặt trời với công suất 4.464 MW được đóng điện. Con số này được xem là kỷ lục trong suốt lịch sử ngành điện lực Việt Nam về số lượng các nhà máy điện mới đóng điện hòa lưới lần đầu, tập trung trong một khoảng thời gian ngắn (chỉ 3 tháng).

Bình luận trên tờ Thanh Niên về thực tế này, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đã cho biết, điện mặt trời, điện gió là xu hướng của thế giới và Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp làm, thì bây giờ ngành điện phải có trách nhiệm mua đủ và mua hết công suất của họ. Việc ép các các nhà đầu tư sản xuất ít điện gió và mặt trời, trong khi nhu cầu tiêu thụ cao kéo dài sẽ không chỉ gây thiệt cho nhà đầu tư, người tiêu dùng mà còn gây lãng phí tài nguyên quốc gia cũng như nguồn lực; gây mất lòng tin của doanh nghiệp.

Đồng thời, hiện tại Việt Nam đang có thị trường phát điện cạnh tranh với sự tham gia sôi động của các doanh nghiệp tư nhân ở các loại hình NLTT, nhưng truyền tải vẫn độc quyền của EVN. Vì vậy, theo bà Lan, là một doanh nghiệp nhà nước độc quyền theo chính sách của nhà nước, EVN phải thực hiện tốt chính sách đó. Thay vì đầu tư vào các dự án điện than tốn kém, EVN hãy dành nguồn lực đó đầu tư vào hạ tầng lưới điện truyền tải, vì phần phát điện đã có tư nhân đầu tư. Còn trong trường hợp EVN vẫn không đủ nguồn lực đầu tư nâng cấp lưới điện theo nhu cầu phát triển của xã hội hiện nay, thì hãy mở lĩnh vực này cho tư nhân tham gia.

“Mở cửa” cho nhà đầu tư tư nhân tham gia đầu tư nâng cấp lưới điện không phải là lần đầu tiên được đề xuất. Đề xuất này đã từng được đưa ra nhiều lần trước đây bởi nhiều chuyên gia, tổ chức. Mới đây, Đại diện tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) cũng có phân tích chi tiết hơn về vấn đề này trong việc cần cải thiện hệ thống lưới điện truyền tải trên Người Đô Thị, nếu Việt Nam muốn phát triển NLTT.

2. Có thể nói, những yêu cầu thay đổi trên có thể được xem là một trong những yếu tố/chi tiết giúp Việt Nam dịch chuyển năng lượng được công bằng.

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển sang phát triển NLTT mạnh mẽ, góc nhìn dịch chuyển năng lượng công bằng đang được nhiều tiếng nói nhiều bên đề cập. Không chỉ các nước tiên tiến, mà nhiều nước đang phát triển cũng đang cố gắng chuyển dịch sang NLTT như một cách để tìm kiếm lợi thế mới trong phát triển hạ tầng.

Về bản chất, chuyển dịch năng lượng là quá trình chuyển dịch mô hình phát triển, tái cơ cấu và chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp, có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Việc đảm bảo sự công bằng, hay “chuyển dịch công bằng” là điều kiện tiên quyết để đạt được sự ủng hộ của xã hội và phát triển bền vững.

Tại Việt Nam, quá trình chuyển dịch mới bắt đầu. Theo các chuyên gia, giai đoạn từ nay tới 2020 đang mở ra nhiều cơ hội chính sách để các bên liên quan cùng thảo luận và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng ở Việt Nam diễn ra thuận lợi, đồng thời đảm bảo các yếu tố công bằng trong lộ trình này.

Một nghiên cứu mới được công bố vào cuối tháng 6.2019 của GreenID, cho thấy kịch bản chuyển dịch sang năng lượng sạch mang lại nhiều cơ hội hơn là rủi ro cho Việt Nam, về cả kinh tế, xã hội và môi trường. Đây là kết quả thông qua phân tích, so sánh tác động của 3 kịch bản phát triển nguồn điện tới năm 2030 của Việt Nam về việc làm, môi trường, các khía cạnh xã hội, an ninh năng lượng, chi phí đầu tư và chi phí sản xuất điện.

Một trong những kết quả theo Nghiên cứu về chuyển dịch năng lượng công bằng với 3 kịch bản gồm: Quy hoạch Điện VII điều chỉnh hiện tại, kịch bản NLTT (B&RE), và kịch bản kết hợp NLTT với sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu quả (EE&RE).

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi năng lượng này cũng đồng thời sẽ gây ra nhiều thách thức cho việc đảm bảo công bằng. Vì vậy, một trong những đề xuất theo nghiên cứu này của GreenID đã chỉ ra rằng, Chính phủ cần tiếp tục đẩy mạnh xây dựng, thực thi một cách đồng bộ và nhất quán chính sách ưu tiên sử dụng hiệu quả năng lượng gắn với phát triển ngành NLTT, hạn chế việc đầu tư thêm các nhà máy sản xuất điện nhiên liệu hóa thạch đốt than.

Nhưng nếu nhìn vào thực tế phát triển ngành năng lượng hiện nay của Việt Nam sẽ thấy, việc phát triển NLTT đang bị nhiều rào cản, đặc biệt về mặt chính sách. Việc để xảy ra vấn đề “vỡ” quy hoạch điện mặt trời là một trong trường hợp cụ thể về sự bất nhất trong thực hiện chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển NLTT ở nước ta hiện nay.

3. Chia sẻ về việc dịch chuyển năng lượng công bằng tại hội thảo về chủ đề này được tổ chức vào cuối tháng 6.2019, bà Manuela Matthess, đại diện Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) ở Berlin, cho biết đây là quá trình cấp bách, cần thiết, nhưng sẽ đầy những mâu thuẫn. Vì vậy, việc tích cực lập kế hoạch là để tránh khó khăn trong quá trình thực hiện và những ảnh hưởng tiêu cực cho xã hội.

Minh chứng, bà Manuela Matthess cho biết, tại Đức tỉ lệ NLTT trong tổng sản lượng điện quốc gia năm 2018 đã là 37,8 %. Đến năm 2022, nhà máy điện hạt nhân cuối cùng sẽ kết thúc hoạt động. Tuy nhiên, Đức vẫn tiếp tục khai thác than. Các nhà máy nhiệt điện tại Đức thường được vận hành tại những vùng nghèo, điều này khiến cho việc rút khỏi nhiệt điện còn khó hơn nữa.   

Vì vậy, để đạt được những kết quả tốt hơn trong chuyển dịch năng lượng công bằng, bà Manuela Matthess cho biết, Ủy ban Than Đức đã phải trải qua nhiều cuộc đàm phán giải quyết những tranh chấp và mâu thuẫn kéo dài, tìm ra quan điểm chung cho những vấn đề khác nhau; đã gây ra nhiều cuộc biểu tình lớn, kể cả của các công đoàn công ngiệp (do lo sợ mất việc làm). Kết quả đạt được là, sẽ có hỗ trợ tái cấu trúc cho các vùng khai thác than ở Đức (40 tỉ EURO trong vòng 20 năm tới cho việc tạo thêm nhiều việc làm mới, di chuyển các công ty trong vùng than, nâng cấp cơ sở hạ tầng, hỗ trợ các dự án mang lại nhiều việc làm cho khu vực, như trạm lưu trữ điện, phương tiện giao thông chạy điện). Hỗ trợ công nhân nhà máy than như sẽ đào tạo hoặc họ sẽ về hưu sớm. Đến năm 2038 chấm dứt hoàn toàn nhiệt điện than theo lộ trình. Trả tiền đền bù cho những công ty ngừng hoạt động sớm. Có khả năng đền bù cho người dùng nếu giá điện tăng,…

Trong xu hướng khuyến khích phát triển NLTT, mỗi quốc gia có một đặc thù riêng, vì vậy sẽ có những kế hoạch chuyển dịch năng lượng riêng phù hợp; nhưng chắc chắn đều phải trải qua nhiều mâu thuẫn phát sinh, và mục tiêu chung vẫn là cần cân bằng được lợi ích giữa các bên.

Quay lại thực trạng “vỡ” quy hoạch điện mặt trời hiện nay cho thấy, rõ ràng là, ngay từ những năm trước đó, trong bối cảnh sau khi Thông tư số 16 ngày 12.9.2017 quy định về phát triển dự án và hợp đồng mua bán điện mẫu áp dụng cho các dự án ĐMT có hiệu lực, Bộ Công thương liên tục cấp phép, bổ sung các dự án điện mặt trời, vượt mục tiêu của Quy hoạch Điện VII hiệu chỉnh (850 MW trước 2020). Đáng ra việc lập kế hoạch đầu tư, cải thiện hệ thống lưới điện quốc gia (đã được cảnh báo quá tải, đầy tải) cần được tập trung thực hiện sớm chứ không phải đợi đến lúc này. Do vậy, nếu thật sự Chính phủ khuyến khích phát triển NLTT như chủ trương, thì việc dịch chuyển năng lượng cần được thực hiện công bằng và minh bạch hơn, bắt đầu từ chính sách. Tất nhiên, không chỉ ở vấn đề cải thiện hệ thống lưới điện truyền tải.

Lê Quỳnh

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.