Nếp nhà & Vận nước:

Xuân ước

 10:02 | Thứ hai, 06/02/2023  0
Cuối năm 2022, trong lúc ở thượng tầng, các giáo sư, tiến sĩ, các chuyên gia, nhà lý luận họp bàn về việc xác định các hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, và bàn cách để “đưa vào cuộc sống” các giá trị ấy thì từ cuộc sống, những thảm kịch đau lòng liên quan đến các mối quan hệ gia đình đã liên tục dội vào ý thức và lương tri con người những tiếng kêu bi thảm, những hồi còi báo động cấp bách.

Vài ví dụ:

Vụ thứ nhất: ngày 4.11.2022, cơ quan điều tra Công an tỉnh Hưng Yên khởi tố vụ án giết người xảy ra tại thôn Thiên Lộc, xã Trung Hòa, huyện Yên Mỹ. Quyết định khởi tố được đưa ra 5 ngày khi cơ quan điều tra xác minh vụ ba người con gái mang xăng tới đốt nhà mẹ đẻ, gây bàng hoàng dư luận.  

Theo cơ quan công an, do mâu thuẫn trong việc tranh chấp tài sản, chia quyền thừa kế đất, ba người con gái đã kéo đến nhà mẹ đẻ của mình là bà Vũ Thị Đ. (61 tuổi), mang theo can xăng 10 lít. Sau khi cự cãi ngoài cửa, cả ba cùng mẹ đẻ tiếp tục vào trong nhà, một người mang theo can xăng đổ xuống nền nhà. Bà Đ. can ngăn con gái nhưng một người đã châm lửa đốt. Lửa bùng lên dữ dội khiến bà Đ. và ba người con đều bị bỏng nặng. Cả bốn người đều được đưa đi bệnh viện cấp cứu. Bà Đ. qua đời ngày 14.12.2022, còn hai người con gái lớn lần lượt chết trước đó vì bỏng. Tranh chấp đất đai đã là nguồn cơn của nhiều vụ án đau lòng từ trước tới nay mà người phạm tội và nạn nhân là thành viên trong gia đình, hoặc có quan hệ huyết thống gần gũi. 

Vụ thứ hai: ngày 25.11.2022, TAND TP.HCM mở lại phiên tòa xét xử cặp đôi Nguyễn Võ Quỳnh Trang và Nguyễn Kim Trung Thái trong vụ việc bé V.A bị bạo hành đến chết trong mùa Noel năm trước đó. Trang đã bị tòa kêu mức án tử hình trong khi Thái bị kêu án tổng cộng 8 năm tù.

Điều đáng nói liên quan đến cái chết của cháu bé 8 tuổi V.A. không chỉ là những trận tra tấn kinh hoàng từ “dì ghẻ” và bố ruột mà còn là sự đơn độc, không có điểm bấu víu nào ngay trong gia đình, nơi người thân, ruột thịt chứ chưa nói đến nhà trường hay những tổ chức xã hội có chức năng bảo vệ trẻ em.

Vụ thứ ba: trước đó, trong tháng 8, TAND tỉnh Phú Yên đã xét xử vụ án bị cáo Đoàn Minh Hải sát hại vợ cũ và cha mẹ vợ cũ. Sau khi giết trong một lúc ba người nhà vợ cũ, chưa hả giận, Hải còn hai lần quay lại hiện trường với mục đích giết em trai vợ cũ nhưng không thành. 

Sau khi nghe đại diện Viện KSND tỉnh Phú Yên công bố cáo trạng và mức án mà bị cáo có thể nhận là chung thân hoặc tử hình, được chủ tọa phiên tòa, đại diện viện kiểm sát và cả luật sư bào chữa nhiều lần hỏi có ăn năn, hối hận không, bị cáo Hải liên tục nói “không ray rứt”, “chắc chắn không hối hận”. Đại diện Viện KSND tỉnh Phú Yên cho rằng bị cáo đã quyết thực hiện hành vi giết người đến cùng, dù đó là những người mà bị cáo từng gọi là vợ, là cha, mẹ. Hải rốt cuộc đã bị tuyên án tử hình.

Cô gái Thái Lan Ying Chanita quỳ sát đất cảm ơn anh trai trong buổi lễ tốt nghiệp. Ảnh: M.X.H


Các vụ án kể trên cho thấy một sự rạn vỡ đang xảy ra trong gia đình Việt Nam. Sự rạn vỡ xảy ra ngày càng nhanh hơn, rộng hơn, trầm trọng hơn và làm cho những niềm tin, những ý niệm trước nay về gia đình như tình máu mủ, tình cha con, tình nghĩa vợ chồng, cốt nhục tình thâm… không còn là những giá trị thiêng liêng, bất khả xâm phạm mà đã bị xói mòn khá nhiều trong bối cảnh xã hội hiện tại. 

Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng và phát triển con người. Ngược lại, gia đình suy cho cùng cũng không tách rời khỏi môi trường xã hội, môi trường văn hóa, đạo đức, luật pháp, thể chế. Giữa gia đình và xã hội là một sự tương tác động. Nếu một xã hội luôn đề cao phẩm giá, tính nhân bản, các giá trị văn minh không chỉ vật chất mà cả tinh thần ở tầm mức quốc gia, cộng đồng cũng như cá nhân công dân thì hẳn giữa các cá nhân, trong gia đình cũng như ngoài xã hội cũng sẽ thấm đượm những giá trị ấy. Ngược lại, nếu xã hội, các thiết chế xã hội và thể chế không đề cao tính nhân bản và phẩm giá con người, nếu đạo đức xã hội nói chung xuống cấp thì trước sau gì nó cũng sẽ được phản ánh vào quan hệ gia đình và giữa các cá nhân.

Tại hội thảo quốc gia “Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới” tổ chức ngày 29.11.2022, GS-TS. Hồ Sĩ Quý, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin khoa học xã hội cho rằng: xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam là nhiệm vụ không tách rời với xây dựng hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị quốc gia. Về thực chất, đó là sự tìm kiếm một tổng thể các giá trị tin cậy với chuẩn mực lý tưởng về con người, nhằm khơi dậy ý chí phát triển, định hướng để từng con người và toàn xã hội phát triển lành mạnh, phát huy được tối đa tiềm năng, thu hút được ngoại lực và tinh hoa văn hóa, văn minh nhân loại… Theo ông, chuẩn mực con người thực chất là chuẩn mực xã hội (theo website Đảng Cộng sản Việt Nam).

Nếu một xã hội luôn đề cao phẩm giá, tính nhân bản, các giá trị văn minh không chỉ vật chất mà cả tinh thần ở tầm mức quốc gia, cộng đồng cũng như cá nhân công dân thì hẳn giữa các cá nhân, trong gia đình cũng như ngoài xã hội cũng sẽ thấm đượm những giá trị ấy.

Các tham luận tại hội thảo trên nói chung đồng ý coi hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc là những giá trị cốt lõi, phản ánh khát vọng, mong cầu, mục tiêu chung của cả quốc gia, là hệ giá trị quốc gia; còn hệ giá trị văn hóa gồm các thành tố: dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học là những giá trị cơ bản tạo nên một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, thấm đẫm tính nhân văn, nền văn hóa truyền thống nhưng hiện đại, khoa học.

Chỉ ước, trong các giá trị cốt lõi, giá trị cơ bản được coi là hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị văn hóa ấy, có chỗ cho khái niệm phẩm giá (con người và quốc gia). Một con người có phẩm giá là người hiểu được giá trị của bản thân, biết tự trọng và sẽ không làm điều gì xấu hổ với lương tâm; một quốc gia có phẩm giá là quốc gia, khi đứng trước một sự lựa chọn bắt buộc nào đó, sẽ lựa chọn theo những giá trị phổ quát của nhân loại. Và văn minh, liệu có thể hiểu là bao gồm cả văn minh vật chất và văn minh tinh thần? Chẳng hạn, con người và quốc gia văn minh hiện nay phải được hiểu là con người và quốc gia biết tôn trọng thiên nhiên và gìn giữ môi trường, không góp tay hủy hoại hệ sinh thái, làm biến đổi khí hậu. Đây được coi là một giá trị văn minh tinh thần hiện đại. Và nhân văn, ước gì nhân văn được hiểu trước hết chính là nhân bản, coi con người là cái gốc, là xuất phát điểm của mọi tư duy, mọi đánh giá, mọi chủ trương chính sách. Có nhân bản ắt sẽ có nhân văn.

*

Những ngày cuối năm 2022, chuẩn bị qua năm mới 2023, nhiều người đọc báo không khỏi xúc động trước một câu chuyện có thật về tình anh em ruột thịt, không phải ở ta mà bên Thái: báo Tuổi Trẻ (ngày 7.12.2022) đưa tin một cô gái Thái Lan đã nổi tiếng trên mạng xã hội vì hành động cúi người sát đất cảm ơn người anh trai đã chấp nhận nghỉ học để cô được đi học tiếp và tốt nghiệp đại học.

Đoạn video ghi lại khoảnh khắc xúc động được cô Ying Chanita, người em gái trong câu chuyện, đăng tải lên TikTok hôm 3.12. Cô Chanita đã khoác lên người anh trai bộ áo tốt nghiệp của mình, sau đó cúi người sát đất dưới chân anh trai để cảm ơn anh mình ngay tại lễ tốt nghiệp. Đó là cử chỉ biểu thị “lòng biết ơn chân thành và tôn trọng hết lòng những hy sinh của anh trai”.

Đoạn video cho thấy anh trai Chanita cũng đã cúi xuống và chạm tay vào đầu cô, thể hiện anh đón nhận lòng biết ơn từ em gái. Chanita đáng lẽ đã tốt nghiệp đại học tại thành phố Nakhon Si Thammarat vào năm 2018 nhưng hoãn tới bây giờ vì đại dịch Covid-19 và một số vấn đề về tài chính. Truyền thông Thái Lan đưa tin anh trai Chanita lúc ấy đã bỏ học để gia đình có thể lo liệu chi phí cho cô tới trường.

Tôi không biết người Thái có đề ra hệ giá trị gia đình cũng như các hệ giá trị khác của họ không, nhưng câu chuyện trên cho thấy người Thái, dù xưa nay vẫn theo kinh tế thị trường, nhưng cái gọi là “mặt trái của kinh tế thị trường” không hủy hoại được đạo đức xã hội và giá trị gia đình truyền thống của họ. Sống trong nền kinh tế thị trường, nhưng xã hội Thái đâu chỉ biết giá trị vật chất, văn minh vật chất? 

Nhìn lại mình, chúng ta không thiếu những tấm gương tương tự, những tấm gương cõng bạn khuyết tật đi học năm này qua năm khác, những câu chuyện anh em trong nhà thầm lặng hy sinh cho nhau khi cha mẹ không còn. Thế nhưng, tràn ngập trên các phương tiện truyền thông đại chúng, trên mạng xã hội của chúng ta vẫn là sự đề cao tuyệt đối của cải vật chất, giá trị vật chất, khiến cho những tấm gương, những giá trị tinh thần kia bị chìm lỉm.

Làm sao có thể xây dựng các hệ giá trị, biến chúng thành hiện thực trong một môi trường văn hóa tinh thần như thế?

Đoàn Khắc Xuyên  

bài viết liên quan
để lại bình luận của bạn
có thể bạn quan tâm

Đọc tin nhanh

*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.